آهوی لنگ

یکی از کهنه سؤال‌هایی که از دیرباز ذهن انسان‌های کنجکاو را همواره به تأمل فراخوانده، مسئله جبـر و اختیار است. در اهمیت این موضوع همین‌قدر کافی است که بدانیم هیچ اندیشمندی را نمی‌توان یافت که با شناخت طبیعت انسانی و مراتب مختلف آن سروکار داشته باشد، ولی این مسئله ضرورت حل‌‌ و‌ فصل خود را به او تحمیل نکرده و یا دستِ‌کم توجه او را به خود جلب ننموده باشد.

پرسش اصلی در این خصوص آن است که آیا انسان (دستِ‌کم در برخـی از رفتارهای خود) مختار است و یا در تمامی رفتارها هیچ اختیاری از خود ندارد و هرآنچـه انجـام می‌دهد از سر جبر و ضرورت است؟
در اینجا منظور از اختیار آن است که رفتار آدمی براسـاس قدرت، آگـاهی و اراده انجام پذیرد؛ به‌گونه‌ای که بتواند به ترک آن نیز اقدام ورزد.

به‌ عبارت‌‌ دیگر، فعلِ اختیاری آن است که براساس انتخـاب و گـزینش یک شخص و از روی تصمیم و قصد واقع شود. البته اختیاری بودن یک عمل لزوماً بدان معنا نیست که با رغبت کامل قلبی انجام پذیرد؛ زیرا چه‌بسا آدمی عملی را برخلاف تمایل اولیة خود، اما به‌طور ارادی و بـا علـم به سودمندی آن انجام ‌دهد.

به هر ترتیب، در پاسخ بـه این پرسـش سه نظر کلی همواره وجود داشته است:
الف. گروهی طرفدار جبر هستند و هیچ‌یک از کارهای آدمی را اختیاری نمی‌دانند.
ب. گروهی از اختیار جانبداری می‌کنند و انسان را در بعضی از رفتارهایش مختار می‌پندارند.
ج. گروهی که نه جبر را می‌پذیرند و نه اختیـار را، بلکه راه میانة این دو را برمی‌گزینند (اَمرٌ بینَ الاَمْرَیْن).