درستنویسی واژهها و رعایت قوانین دستور زبان در نوشتههای علمی، مذهبی، داستان و غیر داستان و حتی یک نامه معمولی، از عوامل مهم در ارزش و اعتبار این نوشتهها است؛ فرقی نمیکند که زبان فارسی یا انگلیسی یا زبانی دیگر باشد. خواننده بهمحض اینکه با غلط املایی، عبارات یا جملات مغلق، پیچیده یا مبهم و یا با نادرستی گرامری روبهرو میشود، درباره ارزش و اعتبار نوشتار دچار شک و تردید شده، نسبت به کل موضوع بیاعتماد میشود و حتی رشته بحث در ذهنش گسسته میشود. ازاینرو، در امر پژوهش و نشر، شیوه نوشتن و رعایت املای صحیح واژهها، نگارش مناسب و توجه به ساختار زبانی، روانسازی و زیباسازی جملات اهمیت فراوانی پیدا میکند و یکی از نقشهای بسیار مهم در این امور، به ویراستاران اختصاص مییابد. بهمنظور همراهی با نویسندگان و ویراستاران محترم، شیوهنامهای تهیه شده تا یاریرسان این عزیزان باشد.
پیشویرایش
نویسنده مسئول اصلی اتقان علمی و طراحی ساختاری متن است. نویسنده با همکاری نماینده انتشارات کتاب جمکران قبل از شروع مراحل تولید، موظف است نسبت به تحویل مرتب و سالم متن اقدام نماید. موارد زیر باید قبل از تحویل متن به نشر مورد دقت و تأیید قرار بگیرد:
- تنظیم تمام واحدهای پیش از متن: مشخصات حقوقی کامل نویسنده (فرم اطلاعات مؤلف)، مقدمه و پیشگفتار (در صورت نیاز)؛
- تنظیم متن: تنظیم تمام پاورقیها و ارجاع و به همراه تنظیم کتابنامه بر اساس شیوهنامه نشر در انتهای کتاب، ارائه متن کتاب بهصورت ساده و بدون هیچگونه صفحهآرایی (معیار تحویل کتاب Paste: Keep Text Only خواهد بود) و همراه با فهرستگیری، تحویل یکپارچه متن در یک فایل؛
- اعلام موارد مورد نیاز برای پس از متن: نمایههای موضوعی و کتابنامه.
- قبل از شروع کار در صورت نیاز، نویسنده باید با ویراستار حداقل در یک جلسه جهت جمعبندی نکات ویرایشی گفتگو کند و در مدت ویرایش به ابهامات پاسخ دهد.
- قبل از چاپ اثر، نویسنده باید ماکت نهایی ویرایش و نمونهخوانی شده را ملاحظه و نظرات خود را اعلام کند.
- نگارش آیات، روایات و اشعار باید بر اساس سایت tanzil.ir باشد و در ترجمه، مبنا ترجمه آیتالله مکارم شیرازی است.
- اعرابگذاری عبارتهای حدیثی بر عهده نویسنده است و در صورت ناتوانی وی، با هزینه جداگانه توسط ویراستار علمی انجام میشود.
ویرایش
ویرایش به سه گونه تقسیم میشود: فنی، زبانی و محتوایی. در انتشارات کتاب جمکران، کتاب «آموزش ویراستاری و درستنویسی» نوشته آقای حسن ذوالفقاری به عنوان مبنای دستور خط و آیین ویرایش ملاک عمل قرار میگیرد.
۱. ویرایش نگارشی، صوری یا فنی
شامل مواردی که به نوشتار جزئی متن و کلمات مربوط میشود:
- درستنویسی واژگان و اصلاح غلطهای نگارشی؛
- یکسانسازی رسمالخط و نگارش واژهها؛
- کاربرد درست و مناسب علائم سجاوندی؛
- رعایت جدانویسی و پیوستهنویسی کلمات؛
- رعایت و اصلاح فاصله و نیمفاصله بین کلمات؛
- عددنویسی درست عددها و ارقام و تاریخها؛
- تنظیم درست نقلقولها؛
- کنترل اندازه و قلم حروف و یکسانسازی آن.
۲. ویرایش زبانی
به بررسی درستی و معیار بودن جملات و شیوایی متن میپردازد:
- بررسی دستور زبان نگارشی در کل متن؛
- بررسی واژهگزینی و استفاده از عبارات مناسب؛
- معادلسازی اصطلاحات و فارسیسازی کلمات؛
- توجه به روانسازی، رسایی و شیوایی جملات؛
- تبدیل جملات و عبارتهای محاورهای به نوشتاری؛
- برطرف کردن تناقضهای معنایی و منطقی جملات؛
- استفاده از جملات کوتاه و حذف موارد حشو و تکراری.
- جمله جایگزین باید روانتر بوده و مفهوم اصلی نویسنده را کاملاً حفظ کند.
- واژگانی که جزء هویت یا اصطلاحات اصلی کتاب هستند، نباید حذف یا تغییر کنند.
- در صورت تردید شدید در اصلاح یک مورد، به آن دست نزنید.
- ویراستار در ترجمه متون عربی در حوزه ویرایش زبانی ورود پیدا نکند.
- در نسخههای فیزیکی فقط با خودکار قرمز ویرایش کنید. در نسخههای دیجیتال استفاده از حالت Track Changes الزامی است.
۳. ویرایش علمی و محتوایی
این ویرایش با نظارت نماینده محتوایی ناشر و توسط ویراستارهای علمی مسلط به موضوع انجام میشود. وظیفه ویراستار ارتقای متن با حفظ احترام به قلم نویسنده است:
- توجه به محتوای متن و ترتیب منطقی پاراگرافها؛
- مستندسازی آیات، روایات و نقلقولهای مستقیم؛
- تنظیم و یکسانسازی ارجاعات بهصورت پانویس و پینوشت؛
- تنظیم فهرست منابع و تطبیق آن با متن؛
- پاراگرافبندی و سطربندی مناسب متن.
۴. ویرایش ترجمه
این نوع ویرایش باید توسط ویراستار آشنا به زبان مبدأ و مسلط به اصول ویرایشی انجام شود.
نمونهخوانی
پس از مرحله ویرایش، متن برای کنترل نهایی ساختار زبانی، املایی و نگارشی به نمونهخوان تحویل میشود. نمونهخوان موظف به بررسی کامل مواردی همچون نشانهگذاریها، نیمفاصلهها، ارجاعات و انطباق با شیوهنامه است.
کلمهخوانی یا برعکسخوانی
کنترل نهایی غلطهای املایی بر عهده کلمهخوان است. در این مرحله متن از انتها به ابتدا خوانده میشود. کلمهخوان در صورت مشاهده اشکالات غیرنگارشی، صرفاً مراتب را به مجموعه گزارش میدهد.
بازنگری
پس از اعمال اصلاحات کلمهخوانی، ماکت نهایی جهت کنترل نهایی به بازنگر تحویل داده میشود تا مواردی مانند صحت آیات، روایات، نقلقولها، ارجاعات و استانداردهای صفحهآرایی را بررسی کند.
بازبینی نهایی
در آخرین مرحله، اعضای شورای ویرایش به عنوان ناظر نهایی، کار را ارزیابی کرده و کتاب را آماده چاپ میکنند.
[۱] در کتابهایی که در مرحله تجدید چاپ دسترسی به نویسنده آنها وجود ندارد، در صورت نیاز به اصلاح کتابنامه، از نسخه معیار موجود در بازار با هماهنگی ویراستار و شورای ویرایش استفاده خواهد شد.
مبانی درستنویسی زبان فارسی معیار
شیوهی املای فارسی از ابتدای کتابت خط فارسی تا امروز، کمتر تابع الگویی معیار بوده است. کاتبان معمولاً بر اساس قواعد تعریفشدهی ثابتی به کتابت نپرداختهاند. دکتر ناصر نیکوبخت در این کتاب تلاش میکند تا به بررسی مبانی درستنویسی و ارائهی یک معیار مشخص برای زبان فارسی امروزی بپردازد.
ویرایش از زبان ویراستاران
با مطالعه این کتاب میتوانید از تجربهی ویراستارانی بهرهمند شوید که همگام با معیارهای جهانی کار میکنند. این اثر به ویرایشگران آموزش میدهد چگونه مهارتهای خود را در خدمت اثر بهکار بگیرند و با حفظ لحن و اندیشهی نویسنده، به اعتلای متن کمک کنند.
دستنامه ویرایش
مرجعی کاربردی برای پاسخگویی به پرسشهای ویراستاران و علاقهمندان زبان فارسی است. این فرهنگ با محوریت ایجاز تالیف شده تا مخاطب در کوتاهترین زمان به پاسخ برسد. بهروز صفرزاده، مؤلف کتاب، از فرهنگنویسان باسابقه و همکاران قدیمی لغتنامه دهخدا است.
غلط ننویسیم
این کتاب با عنوان فرعی «فرهنگ دشواریهای زبان فارسی»، اثری ارزشمند در قالب فرهنگ لغت، به قلم ابوالحسن نجفی (زبانشناس و پژوهشگر برجسته معاصر) است که به بررسی و اصلاح غلطهای رایج در زبان فارسی میپردازد.