حکمت متعالیه

درخت تنومند فلسفه ی اسلامی ثمره ی نهالی است که توسط کندی و حتی قبل از وی ایرانشهری غرس و توسط فارابی و ابن سینا و شاگردان آن ها آبیاری و تنومند شد و در فلسفه ی اشراق و سپس حکمت متعالیه به اوج ثمردهی رسید. حکمت متعالیه قله ی بلند فلسفه ای است که از حکمای یونان و ایران و عرفان اسلامی و تعالیم کتاب و سنت اسلامی بهره گرفته و مبین و مفسر و مدافع عقاید و معارف اسلامی بوده و هست. حکمتی که خداوند متعال را محور هستی و همه ماسوای او را تجلیات و ظهورات حضرت حق و انسان را بالاترین ظهور می داند؛ حکمتی که با اصالت وجود و تشکیک در وجود ربط علی و قاعده ی بسیط الحقیقه، خود را به شهود عرفای حق رساند و همه هستی را ظهور و آیه حق معرفی کرد و با حرکت جوهری، اتحاد عقل و عاقل و معقول و تکامل نفس، سیر صعودی انسان به سمت معشوق اصلی را به خوبی تبیین و مستدل کرد. تاثیرپذیری فلسفه ی اسلامی از قرآن کریم و سنت معصومین علیهم السلام در حکمت متعالیه به اوج خود رسید و همین امر آن را به قله رفیع حکمت الهی رساند و این حقیقت در کتب فلسفی، عرفانی و تفسیری ملاصدرا کاملا نمایان است.

قاعده الواحد از قواعدی است که در موارد فراوانی در فلسفه و حتی علم اصول به کار رفته و نتایجی را به دنبال داشته و در مورد آن ادعای بداهت شده است، با این حال، از جمله قواعدی است که هم در اصل ادعا و هم در ناحیه دلایل، با تعبیرها و تقریرهای مختلفی اثبات شده، هم چنان که از طرف ناقدان نیز نقد و بررسی گردیده است.
بنابراین، ابتدا لازم است تقریر همه جانبه ای از قاعده ارائه شود و حتی تقریرهای مختلف مطرح گردد، سپس به ادله و ثمره هر دلیل پرداخته شود و در نهایت، جمع بندی نهایی ارائه گردد.
الف) تقریر قاعده الواحد
معنای ابتدایی این قاعده عبارت است از این که «از علت واحد، معلول واحد صادر می شود و محال است معالیل متکثر صادر شود» و در ناحیه معلول نیز گفته می شود «معلول واحد جز از علت واحد صادر نمی شود».
اما آنچه مهم  است معنای واحد و معنای صدور و نوع علیت است؛ یعنی آیا هر واحدی منظور است یا واحد خاصی؟ هر صدوری یا صدور خاصی و هر علیتی یا علیتی خاصی هم چون علت فاعلی؟
گاهی گفته می شود این قاعده فقط مخصوص بسط حقیقی است که خداوند متعال است و در غیر ذات حق جریان ندارد، و گاهی به گونه ای مطرح می شود که بر غیر خداوند نیز صادق است…