کدام انسان کدام خردمند؟ نگاهی به «انسان خردمند» یووال نوح هراری

ادعای هراری درباره تکامل دین به عنوان یک روند تکاملی از آینیسم به پلی‌تئیسم و سپس به یکتاپرستی، وابسته به داده‌هایی است که به طور کامل مستند نشده‌اند. در بسیاری از موارد، مسیر تکامل دینی جوامع پیچیده‌تر از این است.

برای مثال، مردم سانتال در هند که به طور سنتی پیرو آیین‌های آینیستی بودند، زمانی که مسیحیت را از طریق یک مبلّغ نروژی به نام لارس اسکریفسرود پذیرفتند، دریافته‌اند که مفهومی به نام «توکُر جیُو» (خدای یکتا) در میان آن‌ها از گذشته وجود داشته است. این نشان می‌دهد که برخی از جوامع ممکن است از ابتدا به یک خدای یکتا اعتقاد داشته‌اند، و بعدها به آینیسم روی آورده باشند.

این نمونه به وضوح نشان می‌دهد که داستان تکامل دین به شکلی که هراری مطرح می‌کند، نمی‌تواند پیچیدگی‌های واقعی دین را توضیح دهد. داده‌های موجود، هم‌چنین نشان می‌دهند که دین و به ویژه یکتاپرستی، می‌تواند به صورت خاص طراحی یا آشکار شده باشند، نه اینکه صرفاً از طریق فرآیندهای تکاملی به وجود آمده باشند.