کتاب «معبد زیرزمینی» در میان تمام آثار مربوط به شهدا که رهبر شهید انقلاب بر آنها تقریظ نوشتهاند، ویژگیهای متفاوت و برجسته دارد. نگاهی به فهرست کتابهای تقریظشده نشان میدهد که بخش اصلی و عمده آنها به خاطرات، زندگینامه و فداکاریهای شهدا اختصاص دارد.
در این میان، الگوی معرفی شهدا فقط به فرماندهان بزرگ محدود نمیشود؛ بلکه از رزمندگان ساده و شهدای مدافع حرم گرفته تا همسران و خانوادههایشان را در بر میگیرد. این رویکرد باعث شده داستانهای دفاع مقدس از بیان صرف جنگ و عملیات فاصله بگیرند و به سبک زندگی، روابط انسانی و خصوصیات اخلاقی شهدا بپردازند. در این ذرهبین از مجله عطف کتاب جمکران به ویژگیهای متمایز کتاب معبد زیرزمینی میپردازیم.
اگرچه کتاب «معبد زیرزمینی» در زمره کتب تقریظی قرار دارد، اما ارزیابی فرمی و روایی آن نشان میدهد که این اثر تفاوتهای بنیادینی با سایر آثار تقریظشده توسط رهبر انقلاب دارد.
این وجوه تمایز را میتوان در ۶ محور کلیدی طبقهبندی نمود:
- ساختار رمان داستانی در برابر خاطرهنگاری مستند
اکثریت کتب تقریظشده در حوزه دفاع مقدس مبتنی بر تاریخ شفاهی، خاطرهنگاری مستند و روایت خطی و تقویمی رویدادها هستند. در مقابل، «معبد زیرزمینی» یک رمان خلقشده با عناصر داستانی است که بر اساس واقعیتهای تاریخی الهام گرفته شده اما بر پایه تکنیکهای داستاننویسی و پیرنگسازی نوشته شده است.
- محوریت یک قهرمان نوجوان تخیلی
در غالب کتب تقریظی، محور اصلی داستان یا خود شهید است یا همسر و همرزم واقعی او. اما در «معبد زیرزمینی»، شخصیت اصلی یک نوجوان تخیلی به نام «الیاس» است. الیاس انسانی کامل و معصوم نیست؛ بلکه جوانی سرخورده، تردیدکننده و دارای چالشها و نیازهای ملموس انسانی است که در طول مسیر و در مجاورت شهید غلامحسین رعیت، سیر رشد و خودشناسی را طی میکند.
- بهرهگیری از شگفتانه و تعلیقهای داستانی
در خاطرهنگاریهای محض، روند حوادث بر اساس تقویم جنگ قابل پیشبینی است. اما در «معبد زیرزمینی»، نویسنده از عناصر، کشمکشهای دراماتیک در تاریکی اعماق زمین و شگفتانههای داستانی استفاده کرده است که مخاطب را تا صفحات پایانی در بیم و امید نگه میدارد.
- سوژه بکر
بیشتر کتب پایداری به نبردهای روبرو، حماسه فرماندهان ارشد، اسارت یا پشت جبهه میپردازند. این رمان زاویه دیدی بهشدت متفاوت انتخاب کرده است: «مجاهدت مقنّیهای یزدی» در اعماق خاک که بدون سلاح گرم و تنها با بیل و کلنگ، معبرهای زیرزمینی برای غافلگیری دشمن حفر میکردند.
- گرهزدن دانش سنتی بومی با مهندسی جنگ
این کتاب زیستبوم و سنت دیرینه قناتکنی یزد را مستقیما به معادلات نبرد نظامی متصل میکند. کتاب نشان میدهد چطور یک تخصص بومی سنتی توانسته راهگشای پیچیدهترین عملیاتهای نظامی شود.
- ایجاز، ریتم و الگوی مناسب برای نسل جدید
بسیاری از آثار شاخص تقریظشده، کتابهایی چندصد صفحهای و حجیم هستند. «معبد زیرزمینی» با حجم مختصر و ریتم روایی تصویری و سریع، فرآیند مطالعه را برای نسل نوجوان و جوان آسانتر و جذابتر کرده است.
متن تقریظ نگاشتهشده بر این کتاب طی هجدهمین پاسداشت ادبیات جهاد و مقاومت در روستای رکنآباد میبد یزد رونمایی شد:
بسمه تعالی
موضوع این رمان تازه و مبتکرانه است، نگارش آن هم شیرین و جذاب است. پرداختن به بخشهای حاشیهئی ولی مهم و تاثیرگذار دفاع مقدس کار لازمی است که نویسندهی این رمان شیوا از عهدهی آن برآمده است. استفاده از مقنّیهای یزدی را شهید صیاد شیرازی چند بار مطرح کرده بود و ماها از آن مطلع بودیم، اما اهمیت و ظرافت و دشواری آن به گونهئی که در این کتاب تشریح شده برای ما و دیگران امثال ما معلوم نبود. رحمت و رضوان خدا بر این هنرمندان کلنگ به دست.
شهریور 1402
دیدگاهتان را بنویسید