تاریخ معاصر در کتب درسی و روایات رسمی عمدتا به عنوان عرصه‌ی کشمکش‌های ایدئولوژیک، ملی‌گرایانه یا مبارزات آزادی‌خواهانه تصویر می‌شود. با این حال، لایه‌برداری از زیرساخت‌های اقتصادی وقایع تاریخی، حقیقتی متفاوت را آشکار می‌سازد: جنگ‌ها در اغلب موارد، سودآورترین بستر سرمایه‌گذاری برای کانون‌های قدرتمند مالی و انحصارات صنعتی بوده‌اند.
بررسی همزمان پژوهش‌های هاوارد زین در کتاب «رویای آمریکایی» و کتاب «قوم نافرمان» نوشته‌ی مرتضی آقاحسینی، در این ذره بین از مجله عطف کتاب جمکران، به روشنی نشان می‌دهد که چگونه ثروت‌آفرینی از مسیر تسهیلات ربوی، تأمین مالی دو سوی مخاصمه، تأسیس نهادهای مالی نیمه‌خصوصی و انحصار صنایع تسلیحاتی، قطب‌نما و هدایت‌کننده‌ی اصلی جنگ‌های بزرگ معاصر بوده است.
از صرافی‌های اورشلیم تا جریان‌های مالی جنگ‌های صلیبی
شکل‌گیری اولین ابزارهای تسلط مالی به بیش از هزار سال پیش بازمی‌گردد؛ نقطه‌ای که پس از شکست قیام‌های سیاسی اولیه و پراکندگی جغرافیایی، کانون قدرت این جریان به سمت سازمان‌دهی سلطه اقتصادی تغییر مسیر داد. در این میان، اورشلیم به دلیل قرار گرفتن در چهارراه ارتباطی سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا، به بورس مرکزی مبادلات تجاری تبدیل شد.
در این کانون تجاری، گروهی موسوم به «شولانی» سه خدمت انحصاری و تعیین‌کننده ارائه می‌دادند:
- صرافی و تعیین نرخ ارز: تبدیل سکه‌های حکومت‌های گوناگون (ایران، روم و مصر) همراه با گرفتن کارمزد و دست‌کاری نرخ مبادله.
- صدور اسناد اعتباری و حواله: جایگزین کردن اسناد کتبی تضمین‌شده به جای حمل فیزیکی و پرخطر طلا و سکه.
- اعطای وام‌های سوددار: ارائه تسهیلات مالی به تجار و حکمرانان؛ خدمتی که به دلیل نبود رقیب، انحصار کامل و قدرتی بی‌نظیر برای بنیان‌گذاران این شبکه بدست آورد.
نقطه عطف تبدیل این شبکه اعتباری به یک «ماشین سودآوری از جنگ»، با وقوع جنگ‌های صلیبیرقم خورد. این نبردهای ۲۰۰ ساله میان جهان اسلام و کلیسای مسیحی، هزینه‌های کمرشکنی برای طرفین به همراه داشت. از آنجا که اعطای وام ربوی در آموزهش‌های اولیه هر دو دین ممنوع بود، بانکداران این شبکه انحصاری توانستند با ارائه تسهیلات ربوی سنگین به شاهزادگان، فرماندهان و شهرداری‌های اروپایی، ثروت‌های افسانه‌ای کسب کنند.
خاندان روچیلد «سلاطین بی‌تاج‌وتخت» اروپا
با ورود به عصر رنسانس و تکمیل شبکه‌های پنهان اعتباری توسط گروه‌های مهاجر در کانون‌های جدید مالی نظیر آمستردام، فرانکفورت و پاریس، الگوی جدیدی از حکمرانی غیررسمی پدید آمد. نماد عینی این قدرت مالی، ظهور «خاندان روچیلد» در فرانکفورت بود. مایر آمشل روچیلد با فرستادن پنج پسر خود به پنج مرکز اصلی مالی اروپا، یک امپراتوری بانکی فراملی و کاملا هماهنگ ایجاد کرد.
مکانیسم اصلی جهش ثروت خاندان روچیلد، تأمین مالی همزمان طرفین درگیر در جنگ‌های ناپلئونی بود:
- در حالی که شاخه پاریس به دولت ناپلئون بناپارت وام‌های سنگین جنگی می‌پرداخت، شاخه وین و لندن خطوط اعتباری پادشاهی اتریش و بریتانیا را تأمین مالی می‌کردند.
- وقوع جنگ برای این خاندان یک بستر برد-برد بود؛ چرا که حکومت‌ها در زمان جنگ ناچار به پذیرش هرگونه نرخ بهره و واگذاری امتیازات ملی بودند.
تا سال ۱۸۴۷، خاندان روچیلد انحصار راه‌آهن فرانسه و اتریش، تاسیس بزرگ‌ترین شرکت‌های بیمه اروپا و خزانه‌داری بسیاری از دولت‌های اروپایی و آمریکای جنوبی را در دست گرفتند. حجم سرمایه شاخه پاریس روچیلدها به تنهایی به ۶۰۰ میلیون فرانک رسید؛ در حالی که مجموع سرمایه تمامی بانک‌های کل کشور فرانسه روی هم از ۳۶۰ میلیون فرانک تجاوز نمی‌کرد. این ثروت موجب شد که از این کانون‌های بانکی با عنوان «سلاطین بی‌تاج‌وتخت اروپا» یاد شود که بدون داشتن سمت رسمی، سیاست بین‌الملل را هدایت می‌کردند.
ایالات متحده طی قرن نوزدهم شاهد ظهور الگوی مشابهی از پیوند ثروت و قدرت بود. هاوارد زین در کتاب «رویای آمریکایی» نشان می‌دهد که چگونه گروهی از سرمایه‌داران بزرگ موسوم به «بارون‌های غارتگر» شامل جان دی. راکفلر، جی.پی. مورگان، اندرو کارنگی، جیمز ملون و جی گولد، امپراتوری‌های انحصاری خود را بر پایه تبانی، دزدی، سرکوب کارگران و بهره‌جویی از جنگ بنا نهادند.
یکی از تکان‌دهنده‌ترین شواهد تاریخی درباره رویکرد این طبقه به جنگ، رفتار آنان در جریان جنگ داخلی آمریکا بود:
- تمامی این میلیونرهای نوظهور با پرداخت مبلغ قانونی به افراد فقیر، جایگزین نظامی برای خود خریدند و از رفتن به جبهه‌های جنگ فرار کردند.
- پدر جیمز ملون در نامه‌ای صریح به او نوشت: «عده فراوانی وجود دارند که جان آن‌ها در مقایسه با جان تو کم‌ارزش‌تر است».
- در همین دوران، راکفلر با گرفتن تخفیف‌های پنهانی از شرکت‌های راه‌آهن و نابودی رقبا، انحصار نفت را ایجاد کرد و جی.پی. مورگان با خریدهای تسلیحاتی معیوب و فروش مجدد آن‌ها به دولت، ثروت‌های اولیه خود را تثبیت نمودند.
تلاقی این دو جریان در سال ۱۹۱۳ به یک نقطه عطف تاریخی رسید: تاسیس بانک مرکزی آمریکا (فدرال‌رزرو).
طرح فدرال‌رزرو توسط پل واربورگ به وودرو ویلسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا ارائه شد. این طرح با حمایت مستقیم خاندان‌های روچیلد و جی.پی. مورگان در کنگره به تصویب رسید. فدرال‌رزرو ساختاری نیمه‌خصوصی داشت که اختیار چاپ دلار و کنترل سیاست‌های پولی ایالات متحده را به یک کنسرسیوم از بانک‌های خصوصی واگذار می‌کرد.
تجارت جنگ و سود ۲ میلیارد دلاری در جنگ جهانی اول
تنها یک سال پس از تاسیس فدرال‌رزرو، جنگ جهانی اول شعله‌ور شد. در حالی که هشتاد درصد ثروت جهان در دست مجموعه‌های انحصاری قرار داشت، جنگ جهانی به سودآورترین صنعت تجاری تبدیل شد.
ابعاد دقیق اقتصادی ورود آمریکا به جنگ جهانی اول:
- سودآوری از صادرات تسلیحات: در سال ۱۹۱۴، اقتصاد آمریکا دچار یک رکود شدید بود. اما شروع جنگ در اروپا و سفارش‌های غول‌آسای تسلیحاتی و آذوقه از سوی متفقین، اقتصاد آمریکا را به رونقی خیره‌کننده رساند. تا پیش از ورود رسمی آمریکا به جنگ در ۱۹۱۷، شرکت‌های آمریکایی بیش از ۲ میلیارد دلار کالا و اسلحه به متفقین فروخته بودند.
- افسانه لوسیتانیا و کتمان حقیقت: زمانی که کشتی مسافربری انگلیسی لوسیتانیا در سال ۱۹۱۵ توسط زیردریایی آلمان غرق شد و ۱۲۴ آمریکایی جان باختند، دولت‌های آمریکا و انگلیس ادعا کردند که این کشتی صرفا حامل مسافران غیرنظامی بوده است. اما واقعیت پنهان‌شده این بود که لوسیتانیا محموله‌ای عظیم از مهمات و تسلیحات جنگی برای بریتانیا حمل می‌کرد؛ دروغی که برای تحریک افکار عمومی و توجیه جنگ‌طلبی سال‌ها پنهان نگه داشته شد.
- انگیزه واقعی ورود به جنگ: اگر متفقین در جنگ شکست می‌خوردند، میلیاردها دلار وام اعطایی بانک‌های آمریکایی و بدهی‌های تسلیحاتی باطل می‌شد. بنابراین، وودرو ویلسون ورود به جنگ را زیر پوشش شعارهای زیبایی چون «جنگ برای حفظ دموکراسی» توجیه کرد تا ثروت و سود صاحبان صنایع نظامی تضمین شود.
همزمان، در بعد بین‌المللی، بریتانیا برای جلب حمایت کامل شبکه بانکی و مالی صهیونیسم در طول جنگ، «اعلامیه بالفور» را صادر کرد. سند رسمی این اعلامیه نه به یک دولت یا نهاد عمومی، بلکه در قالب نامه‌ای از سوی آرتور بالفور (وزیر خارجه بریتانیا) به بارون والتر روچیلد (رئیس خاندان روچیلد) ارسال شد تا سرزمینی که هنوز در تصرف عثمانی بود (فلسطین)، به عنوان «خانه ملی یهود» وعده داده شود.
برای پیشبرد اهداف تجارت جنگ، هرگونه اعتراض مردمی در داخل آمریکا با قاطعیت سرکوب شد:
- قانون جاسوسی به تصویب رسید و رهبران برجسته کارگری مانند یوجین دبس تنها به دلیل ایراد سخنرانی در نقد انگیزه تجار از جنگ، به ۱۰ سال زندان محکوم شدند.
- بیش از ۳۰۰ هزار نفر از جوانان آمریکایی از ثبت‌نام در قرعه‌کشی اجباری جنگ فرار کردند یا از دستورات سرپیچی نمودند.
کلام آخر
تاریخ‌نگاری‌های رسمی و دولتی با برجسته‌سازی شعارهای آرمان‌گرایانه، قصد دارند نقش تصمیم‌گیران واقعی پشت پرده را پنهان کنند. کانون‌های مالی و بارون‌های صنعتی با تبدیل جنگ به یک «ابزار تجاری و اقتصادی»، نه‌تنها ثروت‌های کلان انباشته کرده‌اند، بلکه توانسته‌اند بحران‌های داخلی، اعتصابات کارگری و مطالباتی مانند عدالت اجتماعی را سرکوب کرده و افکار عمومی را به سمت دشمنان خارجی انحراف دهند. درک این فرآیند تاریخی مستند، کلید فهم سیاست‌های نظامی‌گری و بحران‌های مالی در جهان معاصر است.
دیدگاهتان را بنویسید