در تاریخ معاصر ایران، حوادث فراوانی وجود دارند که مسیر حرکت سیاسی و اجتماعی جامعه را به کلی تغییر دادهاند. یکی از برجستهترین و تأثیرگذارترین این رویدادها، واقعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، معروف به «جمعه سیاه» یا «جمعه خونین» است. این حادثه که در میدان ژاله (شهدا) تهران اتفاق افتاد، نقطهای بازگشتناپذیر در جریان مبارزات مردم علیه حکومت پهلوی ایجاد کرد. بررسی دقیق زمینهها، چرایی و پیامدهای این واقعه نشان میدهد که چگونه یک سرکوب خونین، به سرعتی بیسابقه در سقوط یک رژیم سیاسی تبدیل شد.
زمینهها و چرایی وقوع واقعه ۱۷ شهریور
سال ۱۳۵۷ با اعتراضات رو به افزایش مردم نسبت به حکومت پهلوی آغاز شد. اعتراضاتی که از سال قبل و با حوادث ۱۹ دی قم و ۲۹ بهمن تبریز به صورت سلسلهوار شکل گرفته بود، در تابستان ۱۳۵۷ به اوج خود رسید. حادثه آتشسوزی سینما رکس آبادان بحران را عمیقتر کرد و منجر به استعفای دولت وقت شد.
حکومت با تغییر نخستوزیر و طرح شعار «دولت آشتی ملی» کوشید خشم عمومی را فروپاشد؛ اما این اقدامات مانع ادامه اعتراضات نشد. با حلول ماه رمضان و سازماندهی مساجد، تجمعهای اعتراضی انسجام بیشتری یافتند.
راهپیمایی عظیم عید فطر در ۱۳ شهریور و تظاهرات ۱۶ شهریور در تهران، قدرت مخالفتهای مردمی را به رخ کشید. در تظاهرات ۱۶ شهریور، معترضان قرار بعدی خود را صبح روز جمعه ۱۷ شهریور در میدان ژاله تعیین کردند.
در جمعه سیاه در میدان ژاله چه گذشت؟
گسترش بیسابقهی راهپیماییها سبب شد تا حکومت در جلسهای اضطراری در شامگاه ۱۶ شهریور، تصمیم به برقراری حکومت نظامی در تهران و ۱۱ شهر دیگر بگیرد. این تصمیم ناگهانی در سحرگاه ۱۷ شهریور از طریق رادیو اعلام شد؛ زمانی که بسیاری از مردم از آن بیخبر بودند.
صبح روز ۱۷ شهریور، هزاران نفر بدون اطلاع از ممنوعیت تجمع، در میدان ژاله گرد هم آمدند. نیروهای نظامی که میدان و خیابانهای اطراف را کاملاً به محاصره درآورده بودند، پس از بینتیجه ماندن اخطارها، روی معترضان آتش گشودند.
مهمترین پیامدها و تاثیرات ۱۷ شهریور بر سقوط پهلوی
واقعۀ ۱۷ شهریور تمام پلهای میان حکومت و معترضان را خراب کرد، سیاست «آشتی ملی» شکست خورد و امید به اصلاح از بین رفت. مهمترین پیامدهای این روز عبارتاند از:
- شروع اعتصابات سراسری: تعطیلی بخشهای کلیدی کشور بهویژه صنعت نفت، بازار و ادارات دولتی با شتابی بیسابقه.
- همبستگی گروههای سیاسی: پیوند عمیقتر میان جریانهای مختلف سیاسی و مذهبی علیه حکومت.
- تمرد در بدنه ارتش: ایجاد شکافی عمیق میان بدنه ارتش و فرماندهان نظامی و شکلگیری موج نافرمانی در میان سربازان.
واقعه ۱۷ شهریور و التهاب روزهای منتهی به انقلاب، تنها از زوایای آشکار و روایتهای رسمی قابل تحلیل نیستند؛ بلکه گاه عمیقترین زوایای این وقایع را میتوان در روایات رویدادهای پشت پرده و از زبان کسانی خواند که در مرکز مناسبات سیاسی آن دوران حضور داشتند. ابعاد دیپلماتیک و مناسبات پنهان بین رژیم پهلوی و حامیان منطقهایاش در مواجهه با خروش اعتراضات مردمی، حاشیههای پراهمیتی دارد که نگاهی داستانی و مستند به آن، میتواند درک ملموستری از دستپاچگی و ناآرامیهای حاکم بر دستگاههای وابستهی آن دوران ارائه دهد.
معرفی کتاب «چوگانباز یهودی»؛ روایتی متفاوت از جمعه سیاه
اگر میخواهید طوفان آن روز سرخ را نه از میان سنگر خیابانها، بلکه از پشت پنجرههای بسته و دلهرهآور سفارت اسرائیل در تهران تماشا کنید، رمان «چوگانباز یهودی» همان حلقه گمشدهای است که روایت شما را کامل میکند.
این رمان اثر حسین زحمتکش زنجانی که توسط انتشارات کتاب جمکران منتشر شده، داستان زندگی «یعقوب میزراحی» را روایت میکند؛ کارمند صلحطلب بخش بایگانی سفارت اسرائیل در تهران که تمام عشقش اسبش «رخش» و بازی چوگان است و هیچ کاری با سیاست ندارد.
اما چرخدندههای بیرحم تاریخ، او را در آستانه انقلاب به میانه یک بازی هولناک میکشانند. وقوع حوادث ناگهانی خانوادگی و کشیده شدن پای یعقوب به حواشی میدان ژاله در صبح هفدهم شهریور، او را با واقعیت تکاندهندهای روبهرو میکند. مواجهه یعقوب با آثار این سرکوب و واکنش سرد و عجیب مقامات سفارت، او را در برابر تصمیمی بزرگ و بحران هویتی عمیقی قرار میدهد.
چرا واقعه ۱۷ شهریور یک نقطه عطف تاریخی است؟
واقعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ نماد تعارض آشکار میان خواست مردم و پاسخ سخت حکومت بود. این روز که به «جمعه سیاه» شهرت یافت، به جای ایجاد ارعاب، به انقلابیون انگیزه و قاطعیت بیشتری بخشید و مسیر سرنگونی حکومت پهلوی را هموار ساخت. بررسی روایات تاریخی و آثار ادبی مرتبط با این روز، ابعاد تازهای از این نقطه عطف در تاریخ معاصر ایران را روشن میکند.
دیدگاهتان را بنویسید