وقتی صحبت از «هولوکاست» یا «کشتار جمعی» میشود، ذهن بسیاری از ما ناخودآگاه به سمت کتب تاریخ یا فیلمهای سینمایی مربوط به جنگ جهانی دوم میرود. اما تاریخ معاصر ایران گواه یکی از بزرگترین و مظلومانهترین فاجعههای انسانی است؛ فاجعهای که در جریان جنگ جهانی اول و در اثر اشغال ایران توسط نیروهای انگلیس رخ داد و به قحطی بزرگ ایران معروف شد.
در آن سالهای سیاه، ایران رسماً اعلام بیطرفی کرده بود، اما جغرافیا و منابع کشور قربانی زیادهخواهی قدرتهای استعماری شد. بر اساس اسناد تاریخی و روایتهای داستانیِ مبتنی بر واقعیت (مانند آنچه در رمان تاریخی معلم انگلیسی اثر اعظم عینی منعکس شده)، ارتش بریتانیا با غارت غلات، ایجاد قحطی ساختگی و نفوذ در لایههای مختلف جامعه، فاجعهای به بار آورد که میلیونها ایرانی را به کام مرگ کشاند.
نقش استعمار بریتانیا در قحطی بزرگ ایران چه بود؟
تحلیل اسناد تاریخی نشان میدهد که انگلیس برای تامین غذای ارتش خود و درهمشکستن مقاومت مردم ایران، یک استراتژی دو لایه را به اجرا گذاشت:
نفوذ نرم و اطلاعاتی در کنار جنگ سخت و اقدامات بیولوژیک.
نفوذ نرم و شناسایی منابع غذایی کشور
استعمار انگلیس در قدم اول با چهرهای آراسته، شیکپوش، باادب و مسلط به زبان فارسی وارد جامعه ایران میشد. این مهرههای نفوذی که گاه در قالب معلم سرخانه، پزشک یا پژوهشگر وارد خانههای اعیان و مسئولان محلی میشدند، تصویری انساندوستانه از خود میساختند.
پشت این نقاب امدادرسانی، اهداف شومی دنبال میشد:
- ردزنی انبارها: کشف موقعیت دقیق انبارهای گندم و ذخایر دارویی (مانند گنه گنه و آسپرین).
- خرید عامدانه یا مصادره غلات: ارسال اطلاعات به فرماندهی ارتش اشغالگر برای خروج غلات از دسترس مردم.
- شناسایی وطندوستان: لو دادن مسیرهای امدادرسانی خیرین محلی و بیاثر کردن تلاشهای مردم برای نجات هموطنانشان.
جنایات بیولوژیک و تخریب زیرساختهای بقا
در کنار نفوذ اطلاعاتی، نیروهای اشغالگر از خشنترین روشها برای بیدفاع ساختن مردم استفاده میکردند. براساس شواهد ثبتشده، نیروهای بیگانه برای پیشگیری از هرگونه قیام:
- منابع آب و احشام را نابود میکردند: تلف کردن دامها و انداختن لاشهها در چاههای آب آشامیدنی روستاها.
- بیماریهای مرگبار را شیوع میدادند: با آلوده شدن آبها و نابودی بهداشت، بیماریهایی مثل تیفوس، طاعون و تب زرد به سرعت میان مردم رمقباخته گسترش یافت.
ابعاد فاجعه قحطی؛ از نان خاکاره تا اعترافات فرماندهان انگلیسی
زمانی که غلات کشور تصاحب یا نابود شد، مردم برای چند روز بیشتر زنده ماندن دست به رفتارهای دردناکی میزدند:
- مصرف نان خاکاره: آرد گندم چنان نایاب شد که مردم آرد را با خاکاره مخلوط میکردند. تراشههای چوب در این نانهای سیاه باعث آسیبهای شدید گوارشی و مرگ دردناک کودکان میشد.
- نابودی بستر زیست: شدت گرسنگی، مردم را مجبور به استفاده از حیوانات خانگی و باربر کرد و جان باختن دستهجمعی خانوادهها در کنار جادهها به منظرهای عادی تبدیل شد.
این حقایق تلخ حتی در خاطرات خودِ فرماندهان انگلیسی نیز ثبت شده است. ژنرال دنسترویل، فرمانده نیروهای انگلیسی در شمال و غرب ایران، در کتاب خاطرات خود مینویسد:
«هرکس که قدمی در شهر میزد با آزاردهندهترین مناظر روبرو میشد. مردم میمیرند و کسی نیست که کمک کند. گاه جسد آدمها آنقدر کنار جادهها بیآنکه کسی نگاهی به آنها بیندازد میماند تا چارهای جز دفن آنها نباشد…»
چرا بازخوانی تاریخ قحطی بزرگ ایران اهمیت دارد؟
مرور این برهه از تاریخ معاصر و مطالعه آثاری که بر پایه اسناد واقعی نوشته شدهاند (از جمله رمانهای مستند تاریخی مانند معلم انگلیسی) نشان میدهد که الگوی مداخله استعماری همواره شامل دو بال مکمل است:
- جنگ نرم و نفوذ: ورود با پوششهای آموزشی یا اداری و جمعآوری دادههای حیاتی.
- جنگ سخت و اقتصادی: تصاحب منابع، ایجاد قحطی مصنوعی و اعمال فشار مستقیم بر زیرساختهای زیستی مردم.
شناخت این ابعاد تاریخی نه تنها یادآور مظلومیت و مقاومت ملت ایران است، بلکه درک بهتری از مناسبات و فشارهای سیاسی و اقتصادی امروز به ما میدهد.
منبع : این مطلب برگرفته از کتاب معلم انگلیسی منتشر شده توسط انتشارات کتاب جمکران است.
دیدگاهتان را بنویسید