بررسی استفاده مدعیان دروغین از خواب
بسم الله الرحمن الرحیم
اندیشکده مهدویت و انقلاب اسلامی آستان مقدس مسجد جمکران تقدیم میکند
جلسه نهم سلسله نشست های درس گفتار های مهدوی دوره تکمیلی
استاد حجت الاسلام و المسلمین شهبازیان
۲۴ آذر ۱۴۰۴
ادامه بحث جایگاه خواب و رؤیا در شناخت امام(ع)
اینکه خواب چیست، وجود دارد یا ندارد، چه شرایطی را میطلبد، اینها همه بحثهای جداگانهای است و مسئله مورد نظر ما به صورت اجمال در این جلسات هم قرار نمیگیرد. آنچه مراد ما بود، بحث میزان و محدوده اعتبار رؤیا بود.
وقتی سخن از میزان و محدوده رؤیا داریم، سه ساحت را میتوانیم در ذهن بیاوریم:
یک ساحت، ساحت عقیده و مسائل اعتقادی است؛
یک ساحت، مسائل فقهی است؛
و یک ساحت هم مسائل مرتبط با وضعیت روزمره یا نهایتاً حتی مباحث اخلاقی.
مثلاً یک نفر غیبت کرده، بعد در خواب میبیند که به خاطر همان غیبت مجازاتش میکنند. اینجا ما کاری به تعیین تکلیف فقهی نداریم؛ همان چیزی را که بلد بوده، فقط گویا انذار یا بشارتی نسبت به آن داده شده است. یا امیرالمؤمنین را قبول دارد، در خواب میبیند که به خاطر ولایت امیرالمؤمنین صدر مجلس قرار داده شده است. اینها غیر از تأسیس یا ایجاد یک حکم فقهی است.
اینکه بگوید این حرام است چون خواب دیدم، آن حلال است چون خواب دیدم، یا مثلاً فردا این موضوع فقهی رخ میدهد چون در خواب چنین دیدم، یا مبتنی بر خواب بیاید در باب امامت یا نبوت حکمی بدهد، گفتیم آنچه برای ما مسلم است ـ ادلهاش را هم خواندیم ـ این است که در عقیده و در مسائل فقهی مطلقاً رؤیا حجیت ندارد؛ حتی اگر کسی برای خودش یقین کند که رؤیایش صادق است.
اگر کسی در خواب ببیند که پول گذاشتن برای بیمه عمر حلال است یا حرام است، در حالی که در روایات ما به این شفافیت نیامده و فقها استنباط دارند، این فرد حق ندارد بر اساس خواب خود قاعده فقهی درست کند و بگوید استنباط من طبق خواب است.
پس مطلقاً آقایان ورودی برای این قائل نیستند. حتی بزرگانی مثل محدث نوری و دیگران که مشرب وسیعتری نسبت به برخی دیگر دارند، تصریح کردهاند که در فقه رؤیا حجت نیست؛ چه برسد به عقیده که به طریق اولی حجت نیست، چون در عقیده نیاز به قطعیات داریم.
تقسیمبندی رؤیا و معیار عرضه بر شریعت
در مسائل روزمره هم تقسیم کردهاند: رؤیا یا صادق است یا کاذب. خوابهای کاذب یا از اضغاث احلام است ـ یعنی مبتنی بر ذهنیات، نوع خوراک، شرایط جوی، محیط خواب، اضطرابهای قبل از خواب ـ یا تحذیر و تحزین شیطانی است؛ یعنی شیطان میخواهد فرد را اذیت کند یا از کار خیر باز دارد.
علما گفتهاند چه از اهل سنت و چه شیعه، خواب باید عرضه بر شریعت شود. یکی از معیارهای تشخیص رؤیای صادق همین است. اگر در خواب کاری به شما نگفتهاند که خلاف شرع باشد و قصد تأسیس حکم فقهی هم ندارد، مثلاً گفته فردا حتماً زیارت حضرت معصومه (س) برو؛ این وجوب شرعی ندارد، اما موافق عقیده و شریعت است و زیارت کار خوبی است. اگر چنین بود، اشکال ندارد عمل کند.
اما اگر عملکردی را بخواهد تحمیل کند که منطبق با شریعت نیست، دیگر عمل نمیشود. معیار همان شریعت، عقلانیت دینی، قرآن و روایات اهلبیت علیهمالسلام است.
پس اگر کسی بگوید بیاییم با خواب امام سیزدهم پیدا کنیم، این حرف باطل است و جایگاهی در هندسه دین ندارد.
مستندات فقهی و کلامی بر عدم حجیت رؤیا
آنچه از ادله داریم، بزرگان بیان کردهاند. چند کتاب هم پیشنهاد شد: مرحوم علامه مجلسی در جلد ۵۸ بحارالانوار، باب ۴۴ با عنوان «حقیقت الرؤیا و تعبیرها و فضل الصادقه و علت الکاذبه» مفصل بحث کردهاند؛ نظر اهل سنت و شیعه را آوردهاند، بحث تعبیر خواب، صادق و کاذب بودن، حتی مواردی از نشانههای خواب را ذکر کردهاند.
مرحوم سید عبدالله شُبّر هم در کتاب «مصابیح الانوار فی حل مشکلات الاخبار» وارد بحث شدهاند. نظرات ملاصالح مازندرانی، علامه مجلسی، محقق بحرانی صاحب حدائق را نقل و جمعبندی کردهاند.
جمعبندی اقوال تقریباً این است که در فقه و عقیده، رؤیا حجت نیست. این مطلب در حد تسالم اصحاب، بلکه فراتر از اجماع، در حد ارتکاز متشرعه و ضروریات مذهب است. احدی از اصحاب ائمه تا زمان ما حکمی را بر اساس خواب اثبات نکرده است.
مرحوم محقق بحرانی میفرماید حتی اگر خواب صادق باشد، نیازمند تأویل و تفسیر است و همه توان فهم آن را ندارند. پس التزام به وجوب عمل به خواب در چنین حالی مشکل است.
افزون بر این، احکام شرعی بر علم ظاهری بنا شدهاند، نه بر علم به هر وجهی که حاصل شود. ائمه علیهمالسلام در دعاوی بر اساس بینه و قسم حکم میکردند، نه بر اساس علم غیب خود. پیامبر هم فرمودهاند: «إنما نحکم بالظاهر.»
در روایات اذان نیز وقتی گفته شد تشریع اذان بر اساس خواب بوده، امام صادق علیهالسلام فرمودند: «إن دین الله أعظم من أن یؤخذ بالرؤیا.» علامه مجلسی و شیخ مفید ذیل این روایت تصریح کردهاند که این روایت دلالت دارد خواب در فقه و به طریق اولی در عقیده حجت نیست.
بعضی از معاصرین افزودهاند که رؤیا از ظنون است و ظنون حجت نیستند مگر با دلیل، و دلیلی بر خروج رؤیا از ظنون غیر معتبر نداریم.
بررسی روایات مورد استناد جریانهای انحرافی
در مقابل، جریانهای انحرافی به چند حدیث تمسک کردهاند:
«من رآنی فقد رآنی»
«إن الشیطان لا یتمثل بی و لا بأحد من أوصیائی»
«الرؤیا جزء من سبعین جزءاً من النبوه»
از اینها قاعدهای ساختهاند که اگر کسی پیامبر یا امام را در خواب ببیند، حتماً خود ایشان را دیده و هرچه گفته صحیح است.
در پاسخ گفتیم: اولاً موارد متعدد خوابهای متعارض وجود دارد. نمونههای تاریخی و معاصر فراوان است که افراد خوابهای مختلف و متضاد دیدهاند.
ثانیاً، شیخ مفید و سید مرتضی این روایات را خبر واحد دانسته و کنار گذاشتهاند.
ثالثاً، حتی اگر پذیرفته شود، مفاد این روایات مربوط به ساحت بیداری است؛ یعنی شیطان نمیتواند در خارج و در برابر مردم به شکل پیامبر درآید و آنان را گمراه کند.
نمونههایی ذکر شد:
داستان نسبتدادهشده به حضرت سلیمان که شیطانی به شکل او درآمد؛ علمای شیعه این را اسرائیلیات دانسته و رد کردهاند، چون شیطان نمیتواند به شکل معصوم درآید.
یا در مورد اسماعیل فرزند امام صادق، نقل شده شیطانی خود را شبیه او میکرد تا مردم را دچار فتنه کند؛ این مربوط به ساحت خارجی است.
بنابراین، حتی بر فرض پذیرش روایت «إن الشیطان لا یتمثل بی»، این روایت دلالت بر حجیت خواب در مسائل اعتقادی و فقهی ندارد.
نتیجه همان است که گفته شد: بر اساس سیره عقلا، سیره متشرعه، تسالم علما و ادله روایی، خواب در فقه و عقیده حجت نیست و هیچگاه مبنای اثبات حکم یا اعتقاد قرار نمیگیرد.
دیدگاهتان را بنویسید