اندیشکده مهدویت و انقلاب اسلامی آستان مقدس مسجد جمکران در هفتمین جلسه از سلسله نشستهای «نسیم انتظار» با حضور حجتالاسلام و المسلمین شهبازیان به موضوع «آیات مهدوی» میپردازد. در این نشست، آیه شریفه «ثُمَّ بَعَثْنَاکُم مِّن بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» محور بحث قرار گرفته و دیدگاههای مرحوم شیخ طوسی و دیگر مفسران درباره رجعت بررسی خواهد شد. همچنین به اشکالات اهل سنت و پاسخهای متکلمان شیعه، از جمله شیخ طوسی و سید بن طاووس، پرداخته میشود.
بسم الله الرحمن الرحیم
اندیشکده مهدویت و انقلاب اسلامی آستان مقدس مسجد جمکران تقدیم میکند
جلسه هفتم سلسله نشست های نسیم انتظار
موضوع: آیات مهدوی
استاد حجت الاسلام و المسلمین شهبازیان
دوشنبه ۳۰تیر۱۴۰۴
«رجعت در آیه شریفه: بررسی دیدگاه شیخ طوسی و پاسخ به اشکالات اهل سنت»
آیه شریفه «وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَىٰ لَن نَّصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ» شاهدی است بر بخش دیگری از آیه «ثُمَّ بَعَثْنَاکُم مِّن بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»که در آن، بحث رجعت مطرح شده است. از زمان شیخ طوسی تا عصر حاضر، بسیاری از بزرگان و مفسران شیعه این آیه را در باب رجعت تفسیر کردهاند و بر این برداشت تأکید و تأیید داشتهاند. در جلسات گذشته نیز بیانات مختلفی از علما و حتی برخی از اهل سنت بررسی شد؛ از جمله دیدگاه آلوسی، صاحب تفسیر «روح المعانی». البته باید توجه داشت که دو شخصیت با نام آلوسی وجود دارند: یکی از جریان سلفیه و دیگری همین مفسر روح المعانی که ظاهراً شافعیمذهب بوده و در عراق میزیسته است.
آلوسی در تفسیر خود از برخی نقل میکند که آیه «ثُمَّ بَعَثْنَاکُم مِّن بَعْدِ مَوْتِکُمْ» را به گونهای تفسیر کردهاند که مفهوم رجعت از آن برداشت نشود. برخی از مفسران، واژه «موت» را به معنای فقدان علم یا جهل دانستهاند، و برخی دیگر آن را به معنای بیهوشی گرفتهاند. حتی گروهی فراتر رفتهاند و گفتهاند که بعث در اینجا به معنای نبوت است؛ یعنی نهتنها از بیهوشی به هوشیاری بازگشتند، بلکه به مقام نبوت نیز نائل شدند.
با این حال، ظاهر آیه، همانگونه که مرحوم شیخ طوسی نیز بیان کرده، دلالت بر موت حقیقی دارد و بعث به معنای احیاء و بازگرداندن به حیات است. اگر بخواهیم معنای مجازی برای آن در نظر بگیریم، باید قرینهای وجود داشته باشد که در اینجا چنین قرینهای نیست. افزون بر آن، روایات شیعه نیز دلالت بر رجعت دارند؛ بنابراین، این آیه میتواند مستند محکمی برای اثبات رجعت باشد.
در این میان، اشکالی از سوی برخی اهل سنت مطرح شده که مرحوم شیخ طوسی نیز به آن اشاره کرده است. او عبارتی از بلخی نقل میکند که گفته است: «لَا تَجُوزُ الرَّجْعَهُ إِلَّا لِلْأَعْلَامِ». همچنین آمده است: «وَقَوْلُ مَنْ قَالَ لَا تَجُوزُ الرَّجْعَهُ لِأَنَّ ذَلِکَ مُعْجِزَهٌ وَدَلَالَهٌ عَلَى نُبُوَّهِ النَّبِیِّ». این اشکال از سوی اهل سنت چنین بیان شده که نمیتوان آیه را به رجعت نسبت داد، زیرا رجعت مختص به انبیاء است. آنان معتقدند زنده شدن مردگان ممکن است، اما تنها به دست انبیاء صورت میگیرد؛ مانند حضرت عیسی علیهالسلام یا عزیر که مرد و سپس زنده شد.
اما این دیدگاه صحیح نیست. همانگونه که در جلسه گذشته نیز اشاره شد، ما میتوانیم رجعت را برای ائمه اطهار نیز در نظر بگیریم. شیخ طوسی نیز به همین صورت پاسخ میدهد و میگوید: «وَذَلِکَ لَا یَجُوزُ إِلَّا فِی زَمَانِ نَبِیٍّ». این سخن که رجعت باطل است چون زنده شدن مردگان معجزهای است که فقط برای نبی جایز است، از نظر ما نادرست است. زیرا ما معتقدیم که اظهار معجزات توسط ائمه اطهار نیز جایز است.
از منظر علم کلام، نکتهای فنی وجود دارد که باید بدان توجه داشت. برخی معتقدند آنچه که خارق عادت است و توسط انبیاء رخ میدهد، معجزه نام دارد. اما اگر همین امور خارق عادت توسط اولیای الهی انجام شود، آن را کرامت مینامند. این تفکیک باعث شده برخی تصور کنند که معجزه برای ائمه امکانپذیر نیست. آنان معجزه را چنین تعریف میکنند: عملی خارق عادت که توسط پیامبر انجام شود، کسی نتواند مانند آن را بیاورد، و همراه با ادعای نبوت باشد. از آنجا که امام ادعای نبوت نمیکند، پس نمیتوان عمل خارق عادت او را معجزه نامید و باید آن را کرامت دانست.
این تعریف نادرست است. هم مرحوم شیخ طوسی، هم شیخ مفید، و نیز متکلمان بزرگی چون خواجه نصیرالدین طوسی و فاضل مقداد این دیدگاه را رد کردهاند. آنان معتقدند که اگر ولی خدا، خواه نبی باشد یا امام، عملی خارق عادت انجام دهد که دیگران از انجام آن عاجز باشند، آن عمل معجزه است. تفاوت لفظی میان معجزه و کرامت صرفاً برای تمایز اصطلاحی است، وگرنه در حقیقت، هر دو یک معنا دارند.
امامت نیز مانند نبوت، نصب آن از سوی خداوند متعال است. همانگونه که در قرآن آمده: «اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ». بنابراین، اگر ولی یا وصی الهی عملی خارق عادت انجام دهد، چه با ادعای نبوت و چه با ادعای امامت، آن عمل معجزه محسوب میشود. از این رو، معجزه برای ائمه نیز ممکن و قابل تحقق است.
مرحوم شیخ طوسی در کتابهای خود، بهویژه در کتاب «الغیبه»، به این نکته اشاره کرده است. او میگوید: هنگامی که امام عصر علیهالسلام ظهور کند، تشخیص مصداقیت او دشوار خواهد بود. ما میدانیم که مهدی فرزند امام حسن عسکری علیهالسلام است، اما نمیدانیم که چهرهی او چگونه است. رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم در زمان خود، دست امیرالمؤمنین علیهالسلام را بالا برد و فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ»و مردم او را شناختند. اما اکنون، اگر کسی در برابر ما بایستد، نمیتوانیم با قطعیت بگوییم که او امام زمان است. یکی از راههای شناخت، همانگونه که شیخ طوسی بیان کرده، آوردن معجزه است تا مصداقیت او مشخص شود.
بنابراین، معجزه برای ائمه نیز ممکن است. در همین آیه شریفه نیز، شیخ طوسی به این نکته اشاره دارد که نمیتوان گفت رجعت ممکن نیست چون حالت اعجازگونه دارد و فقط برای انبیاء است. بلکه این امر میتواند در اوصیاء نیز استمرار داشته باشد. شما آن را نبی مینامید، ما آن را امام میدانیم. امام نیز همان جایگاه نبوت را داراست. چنانکه آمده:«عِندَنَا یَجُوزُ إِظْهَارُ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى یَدِ الْأَئِمَّهِ وَالصَّالِحِینَ»البته منظور از صالحین در اینجا همان ائمه هستند، و کرامتهای دیگر اولیای خدا را نمیتوان الزاماً معجزه دانست.
«رجعت و شبهات اهل سنت: پاسخهای شیخ طوسی و سید بن طاووس به اشکالات کلامی و تاریخی»
بلخی اشکالی را از سوی اهل سنت مطرح میکند و میگوید: آیه دلالت بر معجزه نمیکند. عبارت او چنین است: «لَا تَجُوزُ الرَّجْعَهُ مَعَ الْأَعْلَامِ». یعنی رجعت جایز نیست؛ نمیتوان مردهای را زنده کرد و سپس از او خواست که خوبیها را بگوید یا قربانگویان بازگردد. چرا چنین کاری جایز نیست؟ زیرا در آن، نوعی اقرار به معاصی وجود دارد.
از جهت دیگر، اگر این قاعده در میان مردم رایج شود، ممکن است موجب جری شدن آنان در ارتکاب گناه گردد. مردم خواهند گفت: ما در این دنیا لذت و خوشی خود را میبریم، و پس از مرگ، در رجعت توبه میکنیم و سپس به قیامت میرویم. این تصور، انسان را به سمت معصیت سوق میدهد؛ زیرا فرد با خود میگوید: هر طور که بخواهم زندگی میکنم، و پس از مرگ، در رجعت توبه خواهم کرد.
مرحوم شیخ طوسی در پاسخ به این اشکال میفرماید: این سخن صحیح نیست. همچنین سید بن طاووس و دیگر بزرگان نیز پاسخهایی مناسب به این شبهه دادهاند. چرا؟ چون رجعت شامل همه مردم نمیشود. کسی که قائل به رجعت است، آن را مختص به کسانی میداند که در ایمان، کفر یا نفاق محض بودهاند. اینگونه نیست که از هر صد نفر، صد نفر رجعت کنند. بلکه ممکن است تنها ده یا بیست نفر رجعت کنند، و معلوم نیست که فرد جزو آن گروه باشد. ممکن است از آن هشتاد نفری باشد که مستقیماً از برزخ وارد قیامت میشوند.
بنابراین، رجعت نمیتواند موجب جری شدن مردم شود یا به آنان اطمینان دهد که حتماً بازخواهند گشت و فرصت توبه خواهند داشت. انسان باید همواره در حال توبه و انجام اعمال صالح باشد، زیرا نمیداند که آیا جزو رجعتکنندگان خواهد بود یا نه. اعتقاد به رجعت، به معنای بازگشت قطعی همه مردم نیست؛ بلکه میدانیم که چنین نیست. برخی از مکلفین اصلاً رجعت نمیکنند و اگر با گناه از دنیا بروند، مستقیماً وارد قیامت خواهند شد.
این اشکال از سوی اهل سنت مطرح شده است که اساساً رجعتی وجود ندارد و آن را ساختهی شیعیان میدانند. سپس شروع به ایراد گرفتن میکنند و میگویند: اگر شیعه به رجعت معتقد است، باید بداند که چنین اشکالی بر آن وارد است. اما پاسخ ما این است که چنین اشکالی وارد نیست، زیرا ما رجعت را برای همه مردم قائل نیستیم که بخواهد موجب جری شدن یا اعتماد به نفس کاذب شود.
در این زمینه، داستانی معروف وجود دارد از ابوحنیفه و مومن الطاق. فردی نزد مومن الطاق آمد و درخواست قرض کرد. مومن الطاق گفت: باشه، قرض میدهم. آن فرد گفت: مگر شما شیعیان به رجعت معتقد نیستید؟ پس الان قرض نمیدهم، وقتی رجعت کردیم، پس میدهم. او میخواست با این سخن، رندی کند و رجعت را به سخره بگیرد. مومن الطاق پاسخ داد: باشه، قرض میدهم، ولی تو ثابت کن که در رجعت بازمیگردی. اگر برگشتی، آنگاه قرض را پس بده. این ماجرا نشاندهندهی جدالهای کلامی میان شیعه و سنی است که گاهی از تمثیلهایی برای رد عقاید استفاده میکنند.
مرحوم شیخ طوسی نیز به این مسئله پاسخ میدهد. سید بن طاووس عبارتی دارد که در جلسه گذشته نیز به آن اشاره شد. او از روایات شیعه و اهل سنت بهره میگیرد و میگوید: رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم فرمودهاند: «شِبْرًا بِشِبْرٍ، قَدَمًا بِقَدَمٍ»، یعنی آنچه در بنیاسرائیل رخ داده، در امت اسلام نیز اتفاق خواهد افتاد. یکی از این موارد، رجعت است. در بنیاسرائیل رجعتهایی رخ داده است؛ قوم حزقیل رجعت کردند، عزیر رجعت کرد، حضرت موسی نیز رجعت داشت. طبق آیات قرآن، خداوند آنان را احیا کرد؛ پس رجعت در بنیاسرائیل واقع شده است.
بنابراین، وقتی در بنیاسرائیل رجعت رخ داده، در امت اسلام نیز امکان وقوع آن وجود دارد. سید بن طاووس همچنین میفرماید: «وَلَقَدْ رَأَیْتُ فِی أَخْبَارِ الْمُخَالِفِینَ زِیَادَهً عَلَى مَا تَقُولُ الشِّیَعَهُ»، یعنی در اخبار اهل سنت، مطالبی فراتر از آنچه شیعه میگوید، دیدهام که اشاره دارد به بازگشت مولای ما علی علیهالسلام به دنیا.
برخی از اهل سنت نیز قبول دارند که امیرالمؤمنین علیهالسلام به دنیا بازمیگردد. سید بن طاووس به حدیثی از امیرالمؤمنین اشاره میکند که اهل سنت آن را نقل کردهاند. در این حدیث، ابنالکبا از حضرت دربارهی ذوالقرنین میپرسد که آیا او فرشته بوده یا پیامبر یا پادشاه؟ حضرت میفرماید: «لَیْسَ بِمَلِکٍ وَلَا نَبِیٍّ، لَکِنْ کَانَ عَبْدًا صَالِحًا». یعنی نه پادشاه بوده، نه پیامبر، بلکه بندهای صالح از بندگان الهی بوده است. سپس میفرماید: «ضُرِبَ عَلَى قَرْنِهِ الْأَیْمَنِ فِی طَاعَهِ اللَّهِ فَمَاتَ، ثُمَّ بَعَثَهُ اللَّهُ، ثُمَّ ضُرِبَ عَلَى قَرْنِهِ الْأَیْسَرِ فَمَاتَ». یعنی یک بار در راه طاعت خدا ضربه خورد و مرد، سپس خدا او را زنده کرد، و بار دیگر ضربه خورد و دوباره فوت کرد.
حضرت امیر در ادامه میفرماید: «وَفِیکُمْ مِثْلُهُ»، یعنی در میان شما نیز کسی مانند او وجود دارد. سید بن طاووس این عبارت را چنین برداشت میکند که همانگونه که ذوالقرنین مرد و زنده شد، امیرالمؤمنین نیز رجعت خواهد داشت. البته ممکن است کسی به برداشت سید بن طاووس اشکال وارد کند و بگوید: این تشبیه صرفاً به مقام عبد صالح بودن اشاره دارد، نه به رجعت. اما برداشت سید بن طاووس این است که این عبارت، هم به شهادت امیرالمؤمنین اشاره دارد و هم به احیاء و رجعت او.
سید بن طاووس همچنین به برخی از کتابهای اهل سنت اشاره میکند که در آنها آمده است: برخی از مسلمانان پس از مرگ، پیش از دفن یا پس از آن، زنده شدهاند. حتی مواردی ذکر شده که پس از نبش قبر برای دزدیدن کفن، فرد زنده شده و سالها زندگی کرده است. این موارد، نشانههایی از رجعت هستند.
این بخش از بحث نیز با استدلالهای عقلی، نقلی و تاریخی پاسخ داده شده و شبهات اهل سنت دربارهی رجعت دفع گردیده است.
«رجعت در تشیع: آموزهای قطعی یا مسئلهای اختلافی؟ بررسی دیدگاه علما و متون اهل سنت»
یکی از مباحث مهم در حوزه اعتقادات شیعه، مسئله رجعت است. در ابتدا باید تعریف اجمالی رجعت را ارائه کرد: رجعت به معنای بازگشت گروهی از انسانها پس از مرگ، پیش از قیامت، به دنیا است. حال پرسشی مطرح میشود: آیا رجعت جزو آموزههای دین اسلام است؟ پاسخ این است که نه، و اگر کسی آن را نپذیرد، از اسلام خارج نمیشود. اما بحث دیگری نیز مطرح است: آیا رجعت از ضروریات مذهب تشیع محسوب میشود؟ یعنی اگر کسی آن را نپذیرد، از تشیع خارج میشود یا خیر؟
بسیاری از علما در بیانات خود به گونهای سخن گفتهاند که میتوان از آنها اصل رجعت را استخراج کرد. با این حال، استفتایی از مرحوم شیخ عبدالکریم حائری، مؤسس حوزه علمیه قم، وجود دارد که در آن تصریح میکند: اگر کسی رجعت را قبول نداشته باشد، از تشیع خارج نمیشود. این فتوا در زمانی صادر شد که برخی افراد در قم و مناطق اطراف، مانند تایقان، تحت تأثیر اندیشههای اهل سنت و وهابیت قرار گرفته بودند؛ از جمله آقای قلمداران، شریعت سنگلجی، سید ابوالفضل برقعی و دیگران. این افراد کتابهایی در رد شفاعت، توسل و رجعت نوشتند و فعالیتهای خود را گسترش دادند.
در آن زمان، مرحوم آیتالله اسدالله احمد زنجانی، پدر آیتالله شبیری زنجانی، که دوستی نزدیکی با حضرت امام خمینی داشت، در خاطرات خود به این موضوع اشاره کرده است. آیتالله شبیری نیز نقل میکند که پدرش و امام خمینی عصرها در محلی که اکنون بوستانی در آن احداث شده، به گفتگو و تفریح میپرداختند. مرحوم احمد زنجانی کتابی در رد اندیشههای افرادی چون تنکابنی و شریعت سنگلجی نوشت. بنابراین، مسئله رجعت در آن دوران بسیار داغ و مورد توجه بود.
در پاسخ به این شبهات، مرحوم شیخ عبدالکریم حائری تصریح میکند که عدم پذیرش رجعت موجب خروج از تشیع نمیشود. البته این موضوع محل بحث و اختلاف نظر است. برخی معتقدند که به دلیل وجود روایات متعدد، متواتر و قطعی در باب رجعت، نمیتوان در اصل آن تشکیک کرد. نظر شخصی نگارنده نیز همین است؛ زیرا گزارشهای فراوانی در این زمینه وجود دارد. با این حال، باید پذیرفت که این مسئله اختلافی است.
مرحوم شیخ مفید در اینباره میفرماید: «مَنْ لَمْ یَقُلْ بِرَجْعَتِنَا فَلَیْسَ مِنَّا»، یعنی کسی که رجعت را نپذیرد، از ما نیست. ایشان در ادامه توضیح میدهد که مراد از رجعت، بازگشت گروهی از امت رسول خدا پس از مرگ، پیش از قیامت است. این همان مفهوم رجعت است که اهل بیت علیهمالسلام به آن عنایت داشتهاند. شیخ مفید در کتاب «اوائل المقالات» نیز رجعت را چنین تعریف میکند: خداوند برخی از اموات را در همان شکل و شمایل سابقشان، با همان جنسیت و ویژگیها، به دنیا بازمیگرداند. برخی از آنان گناهکارند و برای عذاب بازگردانده میشوند، و برخی دیگر برای عزت و نصرت دین. این رجعت در زمان قیام حضرت مهدی علیهالسلام رخ خواهد داد.
در کتاب «ارشاد» نیز آمده است که اموات از قبور خارج میشوند، به دنیا بازمیگردند، یکدیگر را میشناسند، رفتوآمد میکنند و به زیارت یکدیگر میپردازند. شیخ طوسی نیز در تعریف رجعت میفرماید: پیامبران و امامان معصوم در زمان ظهور حضرت مهدی علیهالسلام بازمیگردند، همراه با گروهی از امتهای پیشین مانند اصحاب کهف. همچنین، برخی از مؤمنان و صالحان نیز برای اظهار دولت حق و نصرت امامان بازمیگردند.
شیخ طوسی تأکید میکند که رجعت برای شیعه قطعی و متواتر است. سید مرتضی نیز همین نظر را دارد و در «مجمعالبیان» و دیگر آثار خود به آن اشاره کرده است. مرحوم علامه مجلسی نیز در جلد سوم بحارالانوار، به بررسی خصوصیات رجعت پرداخته و این پرسش را مطرح کرده که آیا رجعت همزمان با ظهور قائم است یا پس از آن.
گذشتگان شیعه در اصل رجعت اتفاق نظر دارند و مخالفتی جز از برخی افراد نادر و شاذ دیده نشده است. مرحوم سید مرتضی نیز به این مخالفتها توجهی نکرده است. بنابراین، شیخ طوسی، شیخ مفید، سید مرتضی و دیگر بزرگان به قطعیت رجعت تصریح کردهاند.
مرحوم سید بن طاووس نیز در کتابی به نام «من عاش بعد الموت» به رجعت اشاره کرده و میگوید: اهل سنت نیز در کتابهای خود ذکر کردهاند که برخی افراد، بدون آنکه پیامبر، امام یا ولی خدا باشند، پس از مرگ زنده شدهاند. حافظ ابیبکر بن ابیالدنیا، که در سال ۲۸۱ قمری درگذشته، کتابی با همین عنوان دارد. بنابراین، رجعت حتی برای افراد عادی نیز ممکن است.
در این کتاب، گزارشهایی آمده که برخی افراد پس از چند روز یا حتی چند ماه از مرگ، زنده شدهاند. مرحوم آیتالله اردبیلی نیز تجربهای مشابه را نقل کرده که گویی پس از مرگ، دوباره به جسم بازگشته است. این موارد نشان میدهد که مرگ همیشه به معنای انقطاع کامل نیست و گاهی مانند حالت کما، امکان بازگشت وجود دارد.
در کتاب «سبالهُدی» اثر محمد بن یوسف شامی، از بزرگان اهل سنت، آمده است که رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم پدر و مادر خود را زنده کرد، و آنان پس از ایمان آوردن به رسالت ایشان، دوباره از دنیا رفتند. بنابراین، در متون اهل سنت نیز امکان رجعت پذیرفته شده است.
در کتاب «الکشفالبیان» اثر صلبی، از مفسران اهل سنت، داستان اصحاب کهف ذکر شده است. او میگوید: هنگامی که حضرت مهدی علیهالسلام ظهور میکند، وارد غاری میشود که اصحاب کهف در آن هستند. مهدی به آنان سلام میدهد: «فَدَخَلُوا الْکَهْفَ وَقَالُوا السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَهُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ». خداوند ارواح آنان را بازمیگرداند، و آنان پاسخ سلام را داده، ایمان خود را به رسول خدا اعلام میکنند. سپس تا روز قیامت زنده میمانند. این روایت نشان میدهد که رجعت امری محال و بعید نیست، و حتی در متون اهل سنت نیز به آن اشاره شده است.







دیدگاهتان را بنویسید