پیوند ناگسستنی «فتح» و «رشد ایمان» (سازه انسانی و اجتماعی)
محور اصلی و ایده مرکزی بحث این است که طراحی الهی برای رساندن جوامع به سمت فتح، پیروزی و قله‌ها، یک فرآیند بیرونیِ صرف نیست؛ بلکه کاملاً با بلوغ، بزرگ شدن و تکاملِ درونِ انسان‌ها گره خورده است.
تقدم نیروی انسانی بر سازه اجتماعی: همان‌گونه که در ادبیات مدرنِ توسعه، انسانِ متناسب با توسعه پیش‌شرضی برای تحقق ساختارها و قوانین مدرن است، در مکتب انبیا نیز تحقق یک جامعه‌ی الهی نیازمند شکل‌گیری انسان‌هایی متناسب با آن اهداف است. نمی‌توان انسان مؤمن را در ساختارهای مادی یا غربی قرار داد (چون دچار تعارض و جرقه می‌شود)، و به عکس، نمی‌توان جامعه‌ای متعالی و مهدوی ساخت اما انسان‌های آن به قله‌ها و آرزوهای الهی دلبسته نباشند.
سرمایه اصلی انبیا: سرمایه اصلی در ساخت جامعۀ دینی، پول، مصالح یا ابزار مادی نیست؛ بلکه ملکات، صفات، قوا و ظرفیت‌های روحیِ اولیاء الهی و به‌تبع آن، امتِ همراه با آنان است. فتح، یک گشایش و افق بلند است که ابتدا باید در وجود انسان‌ها طراحی و نهادینه شود تا فرد آماده‌ی همراهی با امام و تحمل تکالیف بزرگ گردد.
۱. ابتلائات و فتنه‌ها؛ ابزار غربال‌گری و ازدیاد ایمان
خداوند متعال برای رسیدن مؤمنان به قله‌های پیروزی، آنان را وارد میدان‌های سخت و پیچیده‌ی ابتلائات می‌کند. این فرآیند کارکردهای اساسی دارد:
ازدیاد ایمان در برابر ازدیاد کفر و نفاق: قرآن کریم در سوره فتح بر مفهوم «لیزدادوا ایماناً مع ایمانهم» (تا ایمانی بر ایمانشان افزوده شود) تأکید می‌کند. در کوران فتنه‌ها، مؤمنان واقعی با عبور از زلزله‌ها و سختی‌ها، ایمانشان متراکم و عمیق‌تر می‌شود. در مقابل، جریان باطل نیز دچار «ازدیاد کفر، نفاق و مرض» می‌گردد. کسانی که در دل‌هایشان بیماری (شک و تردید) وجود دارد، با برخورد به فتنه‌ها، تردیدشان بیشتر شده و آرام آرام از مسیر حق جدا می‌شوند.
جداسازی صفوف (تمیز حق از باطل): یکی از سنت‌های حتمی الهی این است که صادق از کاذب، و مؤمن از منافق جدا شود. فتنه‌ها دقیقاً کارکردِ الک کردن جامعه را دارند تا مشخص شود چه کسی لیاقت و امانت‌داریِ قدرت و مسئولیت در زمین را دارد.
۲. امانت‌داری و ظرفیت‌سنجی الهی
استاد با استناد به آیات سوره حج و ماجرای حضرت ابراهیم (علیه السلام) (که پس از پشت سر گذاشتن ابتلائات سخت به مقام امامت رسید) و همچنین بحث امانت‌داری در حکومت‌داری، این نکته را برجسته می‌کند که قدرت و امکانات الهی به‌سادگی در اختیار هر کسی قرار نمی‌گیرد.
آزمون قدرت: خداوند اختیار عالم را به دست کسانی می‌سپارد که امین باشند و حق نعمت را ادا کنند. اگر کسانی مانند مشرکانِ متولی کعبه یا حاکمان جائر (چون هارون‌الرشید) ادعای خدمت‌گزاری داشته باشند اما ظرفیت روحی لازم را نداشته باشند، این امکانات از دستشان گرفته شده و به «الذین آمنوا» سپرده می‌شود؛ مشروط بر اینکه مؤمنان نیز ظرفیت اقامه صلاه، زکات، امر به معروف و نهی از منکر را در خود ایجاد کرده باشند.
مسئولیت سنگین در عصر ظهور: تصور اشتباه این است که با ظهور امام زمان (عج) ابتلائات برداشته شده و همه‌چیز در سراشیبیِ راحتی قرار می‌گیرد. روایات تصریح می‌کنند که سنگین‌ترین تکالیف و شدیدترین مراقبت‌ها و طهارت‌ها در عصر ظهور متوجه مؤمنان خواهد بود؛ بنابراین، آمادگی برای آن دوران باید از امروز و در بستر همین فتنه‌ها شکل بگیرد.
۳. نقش «سکینه» و آرامش درونی در مواجهه با بحران‌ها
نشانه‌ی بارز رشد ایمان، احوالات روحی انسان در مواجهه با بحران‌ها و طوفان‌های زندگی است:
ریشه‌دار شدن درخت ایمان: بلاها مانند طوفان هستند. درختی که ریشه‌ی عمیق‌تری دارد، در طوفان استوارتر می‌ماند. سکینه (آرامش قلبی) که به‌واسطه ازدیاد ایمان از سوی خدا نازل می‌شود، تلاطم‌های روحی انسان را در مصائب فروکش می‌دهد.
ثبات قدم: وقتی ایمان انسان بزرگ‌تر از ابتلائات شود، فرد در مسیر حرکت خود دچار لغزش و تزلزل نمی‌شود و با اطمینان کامل به وعده‌های الهی گام برمی‌دارد.
۴. پیچیدگی ابتلائات و سناریوی «سفر صلح حدیبیه» و «جنگ احزاب»
استاد برای نشان دادن عمقِ سختیِ فتنه‌های آخرالزمانی و دوره نزدیک به ظهور، به نمونه‌های تاریخیِ قرآن کریم استناد می‌کند:
صلح حدیبیه (سفر عمره در سال ششم هجری): پیامبر (صلوات الله علیه و آله) در حالی که سال قبل در جنگ احزاب در محاصره شدید بود، خواب دید که مسلمانان در امنیت وارد مسجدالحرام می‌شوند و دستور حرکت داد. این تصمیم برای عقل‌های ظاهربین بسیار عجیب و شبیه به «سفر بی‌بازگشت» یا خودکشی بود. منافقان و کسانی که در دل‌هایشان مرض بود، بهانه‌آفرینی کردند (شغلتنا اموالنا) و گفتند پیامبر وعده دروغین داده است (ما وعدنا الله ورسولنا إلا غرورا). اما مؤمنانِ واقعی گفتند: «هذا ما وعدنا الله ورسول وصدق الله ورسول» (این همان وعده راستین خدا و رسول است) و جز تسلیم و ازدیاد ایمان چیزی نیافتند.
جنگ احزاب (مقاومت در برابر هجوم همه‌جانبه): در جنگ احزاب که دشمنان از بالا و پایین هجوم آوردند و جامعه اسلامی دچار زلزله شدریدی شد، دو نگاه شکل گرفت: عده‌ای دچار ترس و تردید شدند (که نشانه‌ی پیروی از شیطان است)، اما مؤمنان با تکیه بر آیه «حسبنا الله ونعم الوکیل» استقامت کردند و بدون جنگ تن‌به‌تن و با امداد الهی پیروز شدند.
۵. درس‌هایی برای شرایط امروز و عصر ظهور
استاد در بخش‌های پایانی، آیات مربوط به فتنه‌های مستمر سالانه (یفتنون فی کل عام مرتین) و واکنش جامعه در برابر دستورات الهی و رهبری را به شرایط امروز جامعه اسلامی پیوند می‌زند:
دوگانه نارضایتی و استبشار: هنگامی که فرمانی الهی یا موضعی قاطع از سوی ولی امر در برابر دشمن صادر می‌شود، کسانی که مرض قلبی دارند دچار دل‌زدگی و اعتراض می‌شوند («ایکم زادته هذه ایماناً»)، اما مؤمنان واقعی با استبشار و خوشحالی از آن استقبال می‌کنند.
خطر انحراف در پایان راه (عاقبت به‌خیری): فتنه‌ها ممکن است انسان را تا مرز نفاق و شک پیش ببرد، به‌گونه‌ای که ظاهر شخص مسلمان باشد، اما باطن او به کفر گرایش پیدا کند. به همین دلیل، دغدغه‌ی اصلی مؤمن باید عاقبت‌به‌خیری و باقی ماندن بر دین تا لحظه مرگ باشد («ولا تموتن إلا وأنتم مسلمون»).
پیروزی از مسیر غلبه بر ترس: ترس، ابزار شیطان برای تضعیف مؤمنان است. اگر جامعه در برابر شایعات و جنگ روانی دشمن نترسد و به خدا توکل کند، امدادهای الهی سرازیر شده و زمینه‌ی نزول رضوان و فتح فراهم می‌گردد.
دیدگاهتان را بنویسید