نواب اربعه در دوران غیبت صغری مهم‌ترین واسطه ارتباط امام عصر(عج) با شیعیان بودند و در سخت‌ترین شرایط سیاسی، پیام‌ها، وجوهات و پاسخ‌های حضرت را به مردم منتقل می‌کردند.
در این نشست تفاوت «وکیل» و «سفیر» بیان شد؛ سفیران همان چهار نائب خاص بودند که به دلیل عدم دسترسی مستقیم مردم به امام، نقش ویژه‌تری داشتند.
این بزرگان با تقیه، هوشمندی و فداکاری، جان امام و انسجام جامعه شیعه را حفظ کردند و مانع نفوذ دشمنان و انحرافات شدند.
نقش آنان در تداوم جریان امامت و عبور شیعه از بحران غیبت صغری، نقشی تاریخی و سرنوشت‌ساز بود.
بسم الله الرحمن الرحیم.
اندیشکده مهدویت و انقلاب اسلامی آستان مقدس مسجد جمکران تقدیم می‌کند
سلسله نشست‌های مهدوی چهار فانوس
با موضوع نقش نواب اربعه درارتباط امام عصر (عج) و شیعیان
استاد آیت‌الله طبسی
دوشنبه: ۱۳ بهمن ۱۴۰۴
جایگاه و اهمیت نواب اربعه در عصر غیبت صغری
من اکنون نمی‌دانم دقیقاً تاریخ آغاز این بحث چه زمانی بوده است؛ جز مباحث مهدویت، احتمالاً هشت یا نه سال قبل تحت عنوان «اصحاب امام» در سه مقطع مطرح شده است:
۱. اصحاب امام در عصر غیبت صغری، که دو بخش دارد: یکی نواب اربعه و دیگری وکلای حضرت غیر از سفرا و نواب اربعه. این بحث تقریباً ده سال قبل بوده است و وکلا تا دو سال قبل مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
۲. اصحاب امام در عصر غیبت کبری، یعنی دوران کنونی. آیا امام در این دوران اصحابی دارد یا تنهاست؟ برخی افراد سعی می‌کنند ایشان را به جزایر دوردست تبعید کنند، اما به خلاف تصور اکثریت، امام تنها نیست و حداقل سی نفر در خدمت حضرت هستند. این سخن من نیست؛ بلکه گفته صاحب کتاب «کشف القمه» است، که به فرمایش علامه امینی، حافظ الظهور المذهب است.
۳. اصحاب امام در عصر ظهور. برخی نویسندگان تلاش کرده‌اند این موضوع را تلخیص و مستند کنند. در این زمینه، ممکن است کتاب‌های نادری موجود باشد که مفصل درباره اصحاب امام در عصر ظهور بحث کرده‌اند.
ما بحث را از انبیا آغاز کرده‌ایم: حضرت عیسی، حضرت یونس، حضرت ادریس و سایر انبیا از یاران امام هستند و سپس شخصیت‌های قبل و بعد از اسلام مورد بررسی قرار گرفته‌اند. همچنین افرادی که به دروغ ادعا می‌کنند یار امام هستند، بررسی شده‌اند.
در ادامه، راجع به نواب اربعه: بزرگان ما کتابی دارند تحت عنوان «درایه علم»، گاهی از آن تعبیر به «الفوائد الرجالیه» یا «مغص الهدایه فی الدرایه» می‌کنند. در مقدمه این کتاب، بحث وکالت‌ها و سفارت‌ها مطرح شده است. سؤال این است که آیا وکالت و سفارت دو مقوله جدا هستند یا یکی؟ و آیا هر کسی که به عنوان وکیل مطرح است، وثاقت دارد یا نه؟
مثلاً حضرت عثمان بن سعید، قبل از آنکه توقیعات جایگاه او محکم شود، روایات صحیح درباره وثاقت او موجود است. درباره وکالت‌ها و سفرای امام نیز تفصیل زیادی در کتاب‌ها آمده است، از جمله اینکه سفیر کسی است که از طرف کسی صحبت می‌کند که دسترسی به او ممکن نیست و به همین دلیل این چهار نفر نواب اربعه «سفیر» نامیده می‌شوند.
در دوران غیبت صغری و تا سال ۳۲۸ هجری، این چهار نفر بیشترین نقش وکالت را داشتند. آن‌ها در شرایط بسیار سخت، در زمان خفقان و تهدید، ارتباطات را حفظ کردند، پول و پیام‌های حضرت را منتقل کردند و از جان و آبروی خود برای حفظ مسیر امام محافظت نمودند.
تفاوت وکالت و سفارت و نقش دیگر وکلای حضرت(عج)
بحث سفرای اربعه و وکلا، تفاوت سفیر و وکیل، لیست وکلا و بررسی اعتبار آنان، مفصلاً در کتاب‌های مرحوم آقای مامقانی و دیگر منابع رجالی ذکر شده است. برای مثال، در جلد دوم «الفوائد الرجالیه» صفحه ۱۳۳، بحث مفصلی درباره سفرا و وکلا آمده است. ایشان توضیح داده‌اند که سفیر به کسی گفته می‌شود که از طرف شخصی است که دسترسی به او دشوار است یا امکان رویت مستقیم ندارد. وکلای دیگر حضرت این عنوان را ندارند.
در این کتاب، همچنین فهرست سفرا ذکر شده است: محمد بن ابراهیم مضیا از قم، احمد بن اسحاق همدانی، محمد بن صالح ری الشامی، الاسدی از آذربایجان و سایرین. شیخ طوسی نیز اشاره کرده‌اند که این افراد از وکلای حضرت بوده‌اند و معجزات و کرامات حضرت را دیده و تجربه کرده‌اند.
این چهار نفر بیشترین دوران وکالت را داشتند: از سال ۲۶۰ هجری تا ۳۲۸ یا ۳۲۹ هجری، یعنی قریب به شصت و نه تا هفتاد سال. این مدت طولانی‌ترین دوران وکالت نسبت به سایر ائمه معصومین بوده است. در این دوران، آن‌ها نه تنها ارتباطات را حفظ می‌کردند، بلکه در موارد مالی و نقل اخبار و معجزات حضرت نیز نقش داشته‌اند.
برای مثال، دفاتر امام بسته شد و هیچ وکیلی حق نداشت بدون اجازه پول دریافت کند. در این دوران، وکلا وظایف خود را با دقت و هوشیاری انجام می‌دادند تا مسیر امام حفظ شود.
در این دوران، امام به وکلا اجازه نمی‌دهد پول دریافت کنند؛ این خود از کرامات و معجزات حضرت است. افراد توطئه‌گر تلاش کردند که قضایا فاش شود، اما امام دستور داد که در شرایط سخت، چند مسئله رعایت شود: اولاً، جایگاه امام نباید لو برود و هر چیزی که در ارتباط با این موضوع است باید به دقت حفظ شود. عبارت «ملعون من الناس» که خود امام فرموده‌اند را یادتان هست؟ مرحوم عامری در جلد شانزدهم همین روایت را نقل کرده‌اند و توضیح داده‌اند که «ناس» یعنی عامه مردم. بنابراین اسم افراد نباید ذکر شود و شیوه تفهیم پیام باید به گونه‌ای باشد که از افشای جایگاه امام جلوگیری شود.
در آن دوران، به علت شرایط سخت و خطر نفوذ افراد از درون، مانند جعفر کذاب، نمی‌توانستیم همه چیز را آشکار کنیم. من با تمام وجود از این افراد بیزارم، اما سر منبر چیزی نمی‌گویم و در نوشتار نیز جسارت به ساحت قدس ائمه نمی‌کنم. هدف اصلی حفظ مقام و جان امام بود.
مثلاً معتمد عباسی خودش چند تروریست را احضار می‌کرد و عملیات را زیر نظر می‌گرفت؛ به طوری که قصد داشتند به خانه امام عسکری هجوم ببرند. در این شرایط، وکلا و سفرای حضرت باید بسیار محتاط عمل می‌کردند. به عنوان مثال، حسین بن روح که نزد اهل سنت اعتبار داشت، برای حفظ جریان شیعه، تقیه می‌کرد و در مقابل تهدیدات و خطرها بسیار زیرک و عاقلانه عمل می‌کرد.
این افراد علاوه بر حفظ جان و پیام‌های امام، از نظر علمی نیز بسیار برجسته بودند. مثلاً حسین بن روح ششصد شاگرد داشت که همه فقیه و ملا بودند. توقیعات و مکاتبات امام را بررسی کرده‌اید؛ بخش زیادی از آن در جلد ششم کتاب «معجم احادیث امام» موجود است، و شامل توقیعات متعدد در منابع مختلف مانند احتیاج طبرسی، غیبت طوسیه و کمال الدین می‌شود.
این مکاتبات و نامه‌رسانی‌ها قریب هفتاد سال ادامه داشت. در بعضی موارد، خطر حمله به مکان‌هایی مانند مکه و کشتارهای گسترده وجود داشت، اما وکلا و نواب با دقت تمام، وظایف فقهی و تاریخی خود را انجام می‌دادند.
حفاظت از مسیر امام و وظایف جانشینان در شرایط تهدید
در دوران خفقان و تهدیدات، امام عسکری(ع) چهل نفر از وکلا و اصحاب خود را به مجلس خود دعوت کردند. علی‌رغم شرایط سخت و خطرناک، امام زمان علیه‌السلام را برای چهل نفر از وکلا و شاگردان نشان دادند. یکی از وکلا، عثمان بن سعید، از جا برخاست و با امام گفتگو کرد. امام به او فرمود: «تو وکیل من هستی، مورد وثاقت من هستی و همه امور مالی را از طرف من دریافت و اداره کن.»
این جانشینان، مانند عثمان بن سعید و فرزندش محمد، پایه‌ها و پشتوانه محکمی داشتند و توانستند در شرایط بسیار سخت، وظایفشان را به بهترین نحو انجام دهند و پیام‌های امام را منتقل کنند. این افراد به گونه‌ای عمل کردند که مسیر هدایت شیعه حفظ شود، جان امام محفوظ بماند و جریان شیعه دچار آسیب نگردد.
در این دوران، امام معصوم، حتی تحت شدیدترین فشارها و تهدیدها، جانشینان خود را معرفی کرد و این جانشینان به‌درستی وظایف خود را انجام دادند. اهمیت و اعتبار این افراد در کتب اهل سنت نیز ذکر شده است. به عنوان مثال، ذهبی در «تاریخ الاسلام» جلد ۲۴، مفصل درباره حسین بن روح سخن گفته و تجلیل کرده است.
در نهایت، امام عسکری(ع) تاکید کردند که جانشین او و وکیل مورد وثاقت باید امور شیعیان را مدیریت کند و باید اطاعت کامل از او صورت گیرد. این جانشینان و وکلا، حتی در دوران خفقان و تهدید، نقش بسیار حیاتی در حفظ جریان امامت و هدایت مردم داشتند.
از خداوند متعال می‌خواهیم که سایه فقهای شیعه، مراجع معظم و رهبر معظم انقلاب بر سر ما مستدام باشد. خدا شیعه علی را هر کجا که هست حفظ کند. خدا ایران علی و فاطمه را حفظ کند. خدایا مکر بدخواهان، فتنه‌گران، اغتشاشگران، جاسوس‌ها و اربابانشان، از جمله ترامپ و اسرائیل را به خودشان بازگرداند.
خداوند خانه اهل بیت را حفظ کند؛ حرم پیامبر، حرم علی و حرم یازده امام در قم و مکه محفوظ بماند تا ظهور صاحب زمان علیه‌السلام.
والسلام علیکم و رحمت الله و برکاته.
دیدگاهتان را بنویسید