این متن به اهمیت شناخت نواب اربعه، بهویژه عثمان بن سعید بهعنوان نایب اول امام زمان(عج)، میپردازد و نقش آنان را در هدایت شیعیان در آغاز غیبت صغری توضیح میدهد. عثمان بن سعید فردی کاملاً مورد اعتماد امام هادی و امام عسکری(ع) بود و واسطه اصلی ارتباط شیعیان با امام عصر(عج) به شمار میرفت. همچنین متن نشان میدهد که شبکه وکالت و نظام نیابت، عامل حفظ انسجام و تداوم رهبری جامعه شیعه در دوران غیبت بود.
بسم الله الرحمن الرحیم
اندیشکده مهدویت و انقلاب اسلامی آستان مقدس مسجد جمکران تقدیم میکند
سلسله نشستهای مهدوی چهار فانوس
استاد حجت الاسلام والمسلمین دکتر جباری
شنبه: ۴ بهمن ۱۴۰۴
اهمیت شناخت نواب اربعه و نقش نایب اول در غیبت صغری:
موضوع جلسه درباره نواب اربعه است و به خصوص نکاتی درباره نایب اول ارائه خواهد شد. لازم است ابتدا به اهمیت این بحث اشاره کنم. به واقع، حق نواب اربعه به درستی ادا نشده و جامعه شیعه به اندازهای که باید، شناخت کافی نسبت به این بزرگواران و عظمت شخصیتهای آنها ندارد. بنابراین هرچه جلسات بیشتری در این زمینه برگزار شود و این شخصیتها به شیعیان معرفی گردند، در راستای انجام تکلیف دینی خواهد بود.
بسیار عجیب است که بعضی کلیپها را مشاهده کردهام، به ویژه در شبکههای وهابی که بهطور تعمدی شخصیت نواب اربعه، و خصوصاً نایب اول را زیر سوال میبرند و ادعا میکنند که آنها افراد فریبکار و حقهباز بودهاند و تنها به دنبال منافع مالی خود بودهاند و وجوهات شرعی را به ناحق دریافت میکردند و به دروغ مدعی نیابت امام عصر علیهالسلام بودهاند. این گونه تحریفات و اتهامات، نشان میدهد که باید بار دیگر به اصول و مبانی این موضوع پرداخت و شخصیت نواب را به شیعیان شناساند.
برخی از بزرگان، مانند مرحوم ملا وحید بهبهانی، درباره نایب اول چنین گفتهاند که جایگاه ایشان چنان بلندمرتبه است که حتی نیاز به بحث و توضیح ندارد، زیرا شواهد جلالت قدر، بزرگواری و صحت و سلامت ایشان بسیار روشن و قطعی است.
شیعیان تا سال ۲۶۰ هجری با حضور امام معصوم علیهالسلام مواجه بودند و میتوانستند به صورت مستقیم با امام ارتباط برقرار کنند. اما با آغاز دوره غیبت، شیعه با نبود حضور امام مواجه شد و نیاز به واسطهای برای پیگیری امور دینی و شخصی خود داشت. در این زمان، امور نیابت به نواب اربعه واگذار شد و همه فتاوی و تصمیمات شرعی از طریق آنان صادر میشد. اگر این نواب نبودند، شیعه در فضای حیرت و سرگردانی قرار میگرفت و پناهگاه و مرجعی برای امور دینی نداشت.
نواب اربعه بر وکلای جزئی در مناطق مختلف نظارت داشتند و همه امور از جمله وجوهات شرعی و سوالات دینی از طریق آنها انجام میشد. تعابیری که امام عصر علیهالسلام و پیش از ایشان امام هادی علیهالسلام درباره عثمان بن سعید و فرزندش محمد بن عثمان داشتهاند، نشاندهنده عظمت شخصیت این بزرگواران است. حتی تعابیر امامان نشان میدهد که هرچه این افراد میگفتند، از جانب امام علیهالسلام بوده و مطلقاً قابل اعتماد بود.
با توجه به این نکات، شناخت و معرفی این بزرگواران برای شیعیان بسیار ضروری است. همچنین، پیشنهاد میشود که سازمان حج و متولیان امور، اقدامات جدی برای احیای قبور این شخصیتها انجام دهند و آنها را به زائران معرفی کنند، تا شیعیان از وجود این بزرگان در کنار خود آگاه شوند و از مراتب علمی، معنوی و اجرایی آنان بهرهمند شوند.
شبکه وکالت و جایگاه عثمان بن سعید به عنوان نایب امام عصر علیهالسلام:
بحث اصلی جلسه بر تعابیر نائب و نواب متمرکز است. شبکه وکالت و نقش آن در عصر ائمه علیهمالسلام نیز بررسی شده است. این شبکه از عصر امام صادق علیهالسلام آغاز شده و تا پایان غیبت صغری ادامه داشته است. در این دوره، نزدیک به ۹۰ تا ۱۰۰ وکیل شناسایی شدهاند که کارهای مختلف دینی و شرعی شیعیان را مدیریت میکردند.
در منابع رجالی، بیشترین واژه مورد استفاده در ارتباط با این وکلا، «وکیل» است. همچنین تعبیرهایی مانند «سفیر»، «قیم» و «قوام» نیز به کار رفته است. برخی اشکال کردهاند که واژه «نائب» در قرنهای اولیه متداول نبوده، اما با توجه به شواهد و مستندات، هیچ اشکالی ندارد که از اصطلاح «نائب» برای نواب اربعه استفاده کنیم، زیرا این واژه در منابع بعدی، مانند کتاب «الخرائج و الجرائح» اثر قطب راوندی، نیز به کار رفته است.
درباره عثمان بن سعید، نائب اول امام عصر علیهالسلام، شواهد متعددی وجود دارد که نشان میدهد ایشان در تمام شئون مربوط به مقام امامت، از جمله مسائل علمی و دینی، مورد اعتماد امام عسکری علیهالسلام بودهاند. همچنین، او از دوران کودکی تحت تربیت امام هادی علیهالسلام قرار گرفته بود و تمامی شئون و مسئولیتهای نواب اربعه به او محول شده بود.
لقبهای مختلف عثمان بن سعید شامل امری، اسدی، عسگری، ضیات و سمان است. نام و کنیه ایشان نیز با فرمان امام تغییر یافته و حساسیتی در انتخاب نام وجود داشته است، زیرا در آن زمان برخی اسامی حساسیتزا بودند و باید با ملاحظات خاصی استفاده میشد.
برخی محققان معتقدند که در عصر ائمه علیهمالسلام، مقام «بابیت» نیز وجود داشته است. به عنوان باب، کسانی بودند که به ساحت معصومان علیهمالسلام نزدیک بودند و اسراری به آنها گفته میشد که به دیگران نمیتوانستند گفته شود. نواب اربعه نیز از این مقام برخوردار بودند و شیعیان برای ارتباط با امام عصر علیهالسلام باید از طریق آنان اقدام میکردند.
برای مثال، امام عسکری علیهالسلام در توقیعی خطاب به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری فرمودهاند که قبل از ترک شهر، حتماً با عثمان بن سعید ملاقات کند تا شناسایی میان او و عثمان بن سعید حاصل شود. همچنین همه وجوهات و نامهها باید از کانال عثمان بن سعید رد شود. این شواهد عظمت و جایگاه ویژه نائب اول را نشان میدهد و تردیدی در مقام و شخصیت ایشان باقی نمیگذارد.
مثلاً مرحوم شیخ طوسی نقل میکنند که گروهی از شیعیان یمن بودند که اینها خوش درخشیدند. یمنیها از همان زمان، و از زمان امیرالمؤمنین علیهالسلام، خوش درخشیدند. آن طایفه همدان بهخصوص که امیرالمؤمنین علیهالسلام در شأنشان فرمود: «باب جنت فالحمدان»، یعنی قبیله حمدان در یمن که بهاصطلاح خالد بن ولید علیهالله رفت و مدت چند ماه در یمن ماند، کسی اقبال به اسلام نکرد. پیامبر و امیرالمؤمنین علیهالسلام فرستادند، رفتند علی همان و طوایف یمنی مسلمان شدند و طایفه همدان شیعه شدند، بهحدی که امیرالمؤمنین علیهالسلام فرمودند: «اگر وبا به باب جنت باشم که همینطور هست قل الحمدان ادخلو السلام». در جنگهای صفین و جمل و اینها هم خیلی خوب آمدند و در خدمت امیرالمؤمنین علیهالسلام بودند.
همین تشیعی که وارد قم شد، در اواخر قرن اول و در دوره امام سجاد علیهالسلام، یمنیها بودند؛ اشعریها هم از یمن بودند. اشعریهای یمن که در کوفه بودند، از ترس حجاج گریختند و به قم آمدند و در قم مستقر شدند. قم یکی از قدیمیترین، یا به تعبیر مطلق، قدیمیترین مراکز شیعهنشین در ایران بود، بهخصوص در اواخر قرن اول که هنوز بعضی از مناطق ایران اسلام در آنها وارد نشده بود. محل سکونت شیعیان امامی اشعری شد و از اینجا تشیع در دیگر نقاط نیز گسترش یافت، و در عصر امام عسگری علیهالسلام گروهی از این شیعیان یمن به سامرا آمدند تا وجوه شرعی و اموال خود را تقدیم امام کنند.
امام خادم خود به نام بدر را فرستادند تا عثمان بن سعید را به مجلس احضار کنند. عثمان بن سعید که آمد، حضرت به او فرمودند: «ای عثمان، برو و اموالی که یمنیها آوردهاند تحویل بگیر؛ تو وکیل مورد اعتماد من در اموال الهی هستی». جمع حاضر یمنیها از این جمله حضرت تعجب کردند و این تعبیر حضرت بهصورت مطلق تأیید جایگاه عثمان بن سعید بود. حضرت فرمودند: «بله، آری، شاهد باشید که عثمان بن سعید به ام وکیل من و پسرش محمد وکیل پسرم مهدی شماست».
یکی از شواهد دیگر درباره عظمت جایگاه عثمان بن سعید این است که مرحوم شیخ طوسی از بزرگان شیعه نقل کردهاند که میگویند: «ما جمعی چهل نفره نزد امام عسکری علیهالسلام بودیم و قصد داشتیم درباره حجت و امام پس از ایشان سؤال کنیم. عثمان بن سعید برخاست و عرض کرد: یابن رسول الله میخواهم درباره چیزی که خودتان آگاهترین بدانید سؤال کنم.» حضرت فرمودند: «بنشین ای عثمان». عثمان بن سعید با ناراحتی برخاست، قصد داشت خارج شود، ولی حضرت فرمودند کسی خارج نشود.
بعد از لحظاتی امام عسکری علیهالسلام فرمودند: «ای عثمان، آیا بگویم برای چه امری به اینجا آمدهاید؟» عثمان عرض کرد: «بله، برای این است که درباره امام و حجت پس از شما سؤال کنم.» در این هنگام طفلی وارد شد که به زیبایی پاره ماه بود و شبیهترین مردم به امام عسکری علیهالسلام بود. امام فرمودند: «این امام پس از من و جانشین من بر شماست، از او پیروی و اطاعت کنید و پراکنده نشوید که در دینتان به هلاکت میافتید. بدانید که از این پس او را نخواهید دید تا مدتی که عمری از وی بگذرد و از عثمان بن سعید آنچه میگوید بپذیرید و پیرو امر او باشید و کلام او را قبول کنید، چرا که او خلیفه امام شماست.»
برخی تعبیر کردهاند که عثمان بن سعید «نائب» بود، اما این نقل، عظمت جایگاه او را نشان میدهد. عثمان بن سعید تا آن حد به امام عسکری علیهالسلام نزدیک بود که کارهای جزئی و شخصی هم به او واگذار میشد. بعد از ولادت امام عصر علیهالسلام، امام عسکری علیهالسلام دستور دادند عثمان بن سعید ده هزار رطل نان و ده هزار رطل گوشت آماده کند و بین بنیهاشم توزیع نماید، برای عقیقه و انفاق به بنیهاشم. پس از شهادت امام عسکری علیهالسلام، عثمان بن سعید متولی امر تصیل، تکوین و تقدیر حضرت شد.
دوره نیابت عثمان بن سعید دوره بسیار حساسی بود. شیعیان پس از دویست و پنجاه سال از حضور امام، با غیبت امام معصوم مواجه شدند. عثمان بن سعید تلاش میکرد هم وجود امام عصر علیهالسلام را ثابت کند و هم مخفی نگاه دارد. حتی شیعیان را از بردن نام امام منع میکرد تا از کشف مکان حضرت جلوگیری شود.
درباره طول دوره نیابت عثمان بن سعید، برخی مستندات نشان میدهد که دوره او یکی تا دو سال بیشتر نبوده است و پس از وفات وی، فرزندش محمد به امر امام عصر علیهالسلام و بیشتر به فرمایش امام عسکری علیهالسلام جانشین او شد.
مرکز نیابت از سامرا به بغداد منتقل شد. علت آن فضا و خطرناک بودن سامرا و سختیهایی بود که شیعیان و امام در آنجا با آن مواجه بودند.
دوره نیابت و استمرار هدایت شیعیان در غیبت صغری:
دوران نیابت نائب دوم که بیشترین دوران را داشت، از سال ۲۶۲ تا ۳۰۴ هجری بود، یعنی حدود چهل و دو سال، و بسیار سخت گذشت. حتی در بغداد، هجومهایی از طرف حنابله متعصب به محله شیعهنشین صورت میگرفت و این باعث شد که بسیاری از علمای شیعه، مانند مرحوم شیخ طوسی، مجبور به هجرت شوند و حوزه نجف تأسیس گردد.
قبر عثمان بن سعید در بخش غربی بغداد، در محله شیعهنشین کرخ و کاظمین واقع است و مرحوم شیخ طوسی آن را مشاهده کرده و زیارت کرده است. پس از رحلت عثمان بن سعید، نامهای تعزیتی از ناحیه امام عصر علیهالسلام برای فرزندش محمد صادر شد که بیانگر جایگاه والای عثمان بن سعید و استمرار امر نیابت از طریق فرزندش بود.
دیدگاهتان را بنویسید